علت سرگیجه و درمان آن

علت سرگیجه و درمان آن

سرگیجه چیست؟

سرگیجه حالتی است که فرد احساس سبکی سر، منگی یا عدم تعادل می‌کند. این مشکل اغلب با اندام‌های حسی به‌ویژه چشم‌ها و گوش‌ها مرتبط است و گاهی حتی می‌تواند منجر به غش شود. سرگیجه به‌خودی‌خود یک بیماری محسوب نمی‌شود، بلکه نشانه‌ای از اختلالات مختلف است.
سرگیجه بسیار شایع است. در بیشتر موارد، سرگیجه‌های گهگاه جای نگرانی ندارند. اما اگر این حالت به‌طور مکرر، طولانی‌مدت یا بدون علت مشخص رخ دهد، باید سریعاً به پزشک مراجعه کرد.

علت سرگیجه

سرگیجه می‌تواند دلایل متنوعی داشته باشد. برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

۱. سرگیجه واقعی (Vertigo) و اختلال تعادل (Disequilibrium)

ورتیگو (Vertigo): حالتی است که فرد احساس می‌کند محیط اطرافش در حال چرخش است. این مشکل می‌تواند شبیه به دریازدگی یا تمایل بدن به یک سمت باشد. یکی از شایع‌ترین علل ورتیگو، سرگیجه خوش‌خیم وضعیتی (BPV) است که هنگام تغییر سریع وضعیت بدن، مانند بلند شدن ناگهانی از رختخواب، ایجاد می‌شود.

اختلال تعادل (Disequilibrium): حالتی است که فرد تعادل خود را از دست می‌دهد.

بیماری منییر (Meniere’s disease): نیز می‌تواند باعث تجمع مایع در گوش داخلی شده و سرگیجه، کاهش شنوایی، وزوز گوش و احساس پری گوش ایجاد کند. همچنین وجود تومور خوش‌خیم عصب شنوایی (آکوستیک نوروما) یکی دیگر از علل احتمالی سرگیجه و اختلال تعادل است.

۲. علل شایع دیگر

• کم‌آبی بدن (دهیدراتاسیون): از دست دادن مایعات زیاد باعث خشکی پوست، تشنگی و سرگیجه می‌شود.
• میگرن و مصرف الکل از عوامل رایج بروز سرگیجه هستند.
• مشکلات گوش داخلی مثل کاهش شنوایی نیز می‌توانند باعث بروز این مشکل شوند.
• داروها: برخی داروها مانند شل‌کننده‌های عضلانی، داروهای ضدتشنج، آنتی‌هیستامین‌ها و داروهای فشار خون نیز ممکن است موجب سرگیجه شوند.

۳. سایر علل احتمالی

• افت ناگهانی فشار خون (افت فشار وضعیتی یا ارتواستاتیک).
• بیماری‌های قلبی مانند کاردیومیوپاتی، سکته قلبی و آریتمی.
• اختلال در گردش خون به دلیل ضعف پمپاژ قلب.
• ورزش شدید یا گرمازدگی.
• کاهش حجم خون ناشی از خونریزی یا کم‌آبی.
• اختلالات اضطرابی و حملات پانیک.
• کم‌خونی (آنمی) و کاهش هموگلوبین.
• کاهش قند خون (هیپوگلیسمی).
• مسمومیت با مونوکسید کربن.
• دریازدگی یا بیماری حرکت (Motion sickness).
• بیماری‌های عصبی مانند ام‌اس (MS) و پارکینسون.

عفونت‌ها:

• کووید-19 که می‌تواند همراه با سردرد و اختلال تعادل سرگیجه ایجاد کند.
• آنفولانزا و سرماخوردگی که به دلیل دهیدراتاسیون همراه با سرگیجه هستند.
• عفونت گوش داخلی، لابیرنتیت و نوریت وستیبولار که با التهاب اعصاب گوش همراه هستند.
• در موارد نادر، سکته مغزی، تومورهای بدخیم یا اختلالات مغزی دیگر نیز می‌توانند عامل سرگیجه باشند.

علائم مرتبط با سرگیجه

افرادی که دچار سرگیجه می‌شوند، ممکن است حس‌های متفاوتی را تجربه کنند، از جمله:

• احساس سبکی سر یا نزدیک بودن به غش
• حس نادرست چرخش محیط (وِرتیگو)
• عدم ثبات یا عدم تعادل
• حس شناور بودن یا معلق بودن
• گاهی سرگیجه با حالت تهوع، استفراغ یا حتی بیهوشی همراه است. اگر این علائم به‌مدت طولانی ادامه داشته باشند، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

مراجعه به پزشک ضروری است اگر:

• سرگیجه‌های مکرر و بی‌دلیل دارید.
• دچار سرگیجه ناگهانی همراه با علائمی مثل:

1. آسیب یا ضربه به سر
2. سردرد شدید
3. خشکی یا درد گردن
4. تب بالا
5. استفراغ مداوم
6. تاری دید
7. کاهش شنوایی یا وزوز گوش
8. اختلال در صحبت کردن
9. بی‌حسی یا مورمور شدن اندام‌ها
10. افتادگی پلک یا کج شدن دهان
11. عدم هوشیاری
12. درد قفسه سینه یا تپش قلب

این علائم می‌توانند نشانه یک مشکل جدی و اورژانسی باشند. طبق یک مطالعه در سال 2021 در سوئد، حدود 5% از افرادی که با شکایت سرگیجه به اورژانس مراجعه کرده بودند، دچار بیماری‌های خطرناک و نیازمند مداخله فوری بوده‌اند.

درمان سرگیجه

درمان سرگیجه به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. در بسیاری از موارد، ترکیبی از درمان‌های خانگی و پزشکی می‌تواند کمک‌کننده باشد. برخی روش‌های درمانی عبارتند از:

۱. سرگیجه و سرگیجه وضعیتی خوش‌خیم (BPV)

مانور اپلی (Epley maneuver): با تغییر وضعیت سر، علائم در بسیاری از بیماران کاهش می‌یابد.

جراحی در موارد نادر و مقاوم به درمان انجام می‌شود.

۲. بیماری منییر

درمان قطعی ندارد، اما می‌توان علائم را با دارو، رژیم کم‌نمک، تزریق داروهای استروئیدی یا آنتی‌بیوتیک و در برخی موارد جراحی گوش کنترل کرد.

۳. آکوستیک نوروما (تومور عصب شنوایی)

در صورت رشد تومور، ممکن است نیاز به جراحی یا رادیوتراپی باشد.

۴. کم‌آبی بدن

مصرف مایعات کافی بهترین درمان دهیدراتاسیون است.

۵. میگرن

شامل دارو، تغییر سبک زندگی و شناسایی محرک‌ها است.

۶. الکل

کاهش مصرف الکل باعث کاهش سرگیجه می‌شود.

۷. مشکلات گوش داخلی

دارو و تمرین‌های تعادلی خانگی می‌توانند موثر باشند.

۸. داروها

در صورت ارتباط سرگیجه با دارو، باید با پزشک درباره تغییر دارو یا دوز آن مشورت کرد.

۹. افت ناگهانی فشار خون

شامل اصلاح سبک زندگی، ورزش و تغییر آرام وضعیت بدن است.

۱۰. بیماری‌های قلبی (کاردیومیوپاتی، سکته قلبی، آریتمی)

بسته به شرایط با دارو، تغییر سبک زندگی، اکسیژن‌تراپی یا جراحی درمان می‌شوند.

۱۱. مشکلات گردش خون

ورزش منظم، رژیم غذایی سالم و در صورت نیاز جراحی کمک‌کننده هستند.

۱۲. ورزش شدید یا گرمازدگی

مصرف مایعات کافی بهترین درمان است.

۱۳. کاهش حجم خون

درمان از طریق تزریق سرم و رفع علت زمینه‌ای (مثل خونریزی) انجام می‌شود.

۱۴. اختلالات اضطرابی

درمان شامل دارو، روان‌درمانی و تکنیک‌های آرام‌سازی است.

۱۵. کم‌خونی (آنمی)

درمان با مکمل آهن، دارو و رژیم غذایی متعادل.

۱۶. کاهش قند خون (هیپوگلیسمی)

درمان شامل مصرف فوری آبمیوه، نوشابه یا قرص گلوکز است. در موارد شدید، تزریق هورمون گلوکاگون لازم می‌شود.

۱۷. مسمومیت با مونوکسید کربن

نیازمند مراقبت فوری پزشکی، اکسیژن‌تراپی و تزریق مایعات است.

۱۸. دریازدگی (Motion sickness)

درمان با زنجبیل، رایحه‌درمانی یا داروهای بدون نسخه مثل دیفن‌هیدرامین امکان‌پذیر است.

۱۹. بیماری‌های عصبی (MS و پارکینسون)

درمان قطعی وجود ندارد، اما دارو، فیزیوتراپی و جراحی به کاهش علائم کمک می‌کنند.

۲۰. عفونت‌ها (گوش، ویروسی یا باکتریایی)

درمان شامل استراحت، مایعات کافی، داروهای ضدویروس، آنتی‌بیوتیک یا داروهای ضد سرگیجه است.

۲۱. سکته مغزی یا تومورهای مغزی

نیاز به درمان فوری از جمله جراحی، دارو یا رادیوتراپی دارند.

تشخیص علت سرگیجه

پزشک برای یافتن علت اصلی سرگیجه، ابتدا یک معاینه فیزیکی انجام می‌دهد و سوالاتی از شما می‌پرسد، مانند:

1. سرگیجه چه زمانی رخ می‌دهد؟
2. در چه شرایطی بیشتر اتفاق می‌افتد؟
3. شدت علائم چقدر است؟
4. چه علائم دیگری همراه با سرگیجه دارید؟

سپس ممکن است پزشک:

• چشم‌ها و گوش‌های شما را بررسی کند
• یک معاینه عصبی انجام دهد
• وضعیت بدنی و تعادل شما را بررسی کند.

در صورتی که مشکوک به بیماری‌هایی مانند مسمومیت با مونوکسید کربن، مشکلات قلبی یا سکته مغزی باشند، ممکن است آزمایش‌هایی مانند سی‌تی‌اسکن (CT)، ام‌آرآی (MRI) یا سایر تصویربرداری‌ها را تجویز کنند. با این حال، گاهی علت دقیق سرگیجه مشخص نمی‌شود.

تست‌های تعادل

برای بررسی عملکرد گوش داخلی و سیستم تعادلی، پزشک یا متخصص ممکن است آزمایش‌های زیر را انجام دهد:

آزمایش CDP (کامپیوتری پستوروگرافی دینامیک): ایستادن روی صفحه متحرک برای بررسی تعادل.

تست رومبرگ (Romberg): ایستادن با چشمان بسته به مدت یک دقیقه برای بررسی حفظ تعادل.

آزمایش ENG: قراردادن سنسورها اطراف چشم‌ها برای اندازه‌گیری حرکات چشمی.

تست VNG: استفاده از عینک مخصوص و مشاهده الگوهای نوری برای بررسی حرکات چشم.

تست چرخشی (Rotary test): نشستن روی صندلی موتوردار چرخان همراه با ثبت حرکات چشم.

آزمایش‌های خون

بررسی کم‌خونی (CBC): برای تشخیص آنمی یا کاهش سطح هموگلوبین که می‌تواند عامل سرگیجه باشد.

آرمایش قند خون (FBS, HbA1c): جهت ارزیابی هیپوگلیسمی یا دیابت.

بررسی الکترولیت‌ها (Na, K, Ca): عدم تعادل الکترولیت‌ها می‌تواند باعث سرگیجه و ضعف شود.

آزمایش عملکرد تیروئید (TSH, T4, T3): اختلالات تیروئیدی یکی از علل مهم سرگیجه هستند.

آزمایش سطح آهن و فریتین: برای بررسی کمبود آهن.

تست سم‌شناسی یا دارویی: در صورتی که مصرف دارو یا مواد شیمیایی عامل سرگیجه باشد.

تست‌های سرگیجه (Vertigo)

اگر پزشک به ورتیگو مشکوک باشد، ممکن است آزمایش‌های زیر را انجام دهد:

مانور دیکس-هالپایک (Dix-Hallpike): تغییر سریع وضعیت بدن برای مشاهده بروز سرگیجه.

تست VEMP: بررسی عملکرد گوش داخلی با پخش صدا در هدفون و ثبت واکنش عضلات گردن و چشم.

تست Video Head Impulse: ثبت حرکات چشم هنگام تمرکز بر یک هدف در حین حرکت سر.

تست‌های شنوایی

برای تشخیص مشکلات مرتبط با گوش و سرگیجه، تست‌های شنوایی نیز انجام می‌شوند:

تست OAE (انتشار صوتی گوش): پخش صدا در گوش و بررسی بازتاب‌ها.

تیمپانومتری: دمیدن هوا در گوش برای بررسی حرکت پرده گوش.

الکتروکوکلئوگرافی: ثبت فعالیت الکتریکی حلزون گوش با استفاده از الکترود؛ روشی مؤثر در تشخیص بیماری منییر.

تست‌های قلبی

چون برخی مشکلات قلبی می‌توانند عامل سرگیجه باشند، پزشک ممکن است این آزمایش‌ها را تجویز کند:

نوار قلب (EKG): بررسی فعالیت الکتریکی قلب.

اکوکاردیوگرافی: سونوگرافی قلب برای ارزیابی عملکرد آن.

تست ورزش (Stress test): بررسی عملکرد قلب هنگام ورزش یا فعالیت.

نکات مهم برای کنترل سرگیجه

اگر سرگیجه مکرر دارید، رعایت توصیه‌های زیر می‌تواند کمک‌کننده باشد:

• به محض شروع سرگیجه بنشینید یا دراز بکشید تا از افتادن و آسیب جلوگیری شود.
• در صورت نیاز از عصا یا واکر استفاده کنید.
• هنگام بالا و پایین رفتن از پله‌ها حتماً از نرده استفاده کنید.
• تمرین‌هایی مثل یوگا و تای‌چی برای بهبود تعادل مفیدند.
• از تغییر ناگهانی وضعیت بدن خودداری کنید.
• در صورت سرگیجه غیرمنتظره از رانندگی یا کار با دستگاه‌های سنگین پرهیز کنید.
• مصرف کافئین، الکل و دخانیات را محدود کنید.
• آب کافی بنوشید، خواب کافی داشته باشید و از استرس دوری کنید.
• اگر دارویی باعث سرگیجه شما می‌شود، با پزشک درباره تغییر دوز یا جایگزینی دارو مشورت کنید.

در صورت وجود حالت تهوع همراه با سرگیجه، می‌توانید از داروهای بدون نسخه مانند مکلزین (Antivert, Bonine) استفاده کنید (اما توجه داشته باشید که این داروها خواب‌آور هستند).

اگر سرگیجه ناشی از گرمازدگی یا کم‌آبی است، در جای خنک استراحت کنید و آب بنوشید.

نتیجه گیری

در بیشتر موارد، سرگیجه به‌صورت خودبه‌خود برطرف می‌شود، به‌ویژه زمانی که علت زمینه‌ای آن شناسایی و درمان شود. با این حال، در موارد نادر، سرگیجه می‌تواند نشانه‌ای از یک بیماری جدی‌تر باشد.
سرگیجه ممکن است باعث عوارضی مانند غش یا عدم تعادل شود که این موضوع به‌ویژه هنگام رانندگی، کار با دستگاه‌های سنگین یا بالا رفتن از نردبان بسیار خطرناک است.

بنابراین، اگر احساس کردید سرگیجه در حال شروع است:

با احتیاط عمل کنید

رانندگی یا فعالیت پرخطر را فوراً متوقف کنید

در یک مکان امن بایستید یا بنشینید تا این حالت برطرف شود.

مطالب مشابه:

آزمایش هموگلوبین؛ کم خونی چگونه تشخیص داده می شود؟

میلوفیبروز چیست؟ علل، علائم و تشخیص

آزمایش چربی خون (کلسترول، HDL ،LDL، تری گلیسیرید)

سردرد مداوم روزانه

منبع: healthline