راه های پیشگیری از بارداری؛ روش‌های نوین و سنتی

انتخاب بهترین روش جلوگیری از بارداری برای هر فرد متفاوت است و به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله:

تجربه‌های قبلی در استفاده از روش‌های پیشگیری و میزان موفقیت یا بروز عوارض جانبی
سن و وضعیت سلامت عمومی شما و شریک جنسی، به‌ویژه سابقه بیماری‌های مقاربتی (STD)
میزان و دفعات رابطه جنسی
برنامه‌ریزی برای بارداری در آینده
میزان راحتی و پذیرش شما و شریک جنسی در استفاده از یک روش خاص و در نظر گرفتن مسائل مربوط به حریم خصوصی

البته تمام این موارد برای همه زنان صدق نمی‌کند و هر فرد ممکن است شرایط منحصر به فردی داشته باشد. در نهایت، مشاوره با پزشک بهترین راه برای انتخاب روش مناسب پیشگیری از بارداری است.

روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری

روش‌های هورمونی از پرکاربردترین راه‌های جلوگیری از بارداری هستند. این روش‌ها با آزادسازی هورمون‌های مصنوعی از تخمک‌گذاری جلوگیری کرده و همچنین با افزایش غلظت مخاط دهانه رحم، مانع رسیدن اسپرم به تخمک می‌شوند.

تمام روش‌های هورمونی به جز قرص‌های اورژانسی، نیاز به نسخه پزشک دارند.

در ادامه با مهم‌ترین روش‌های هورمونی آشنا می‌شویم:

1. ایمپلنت‌های ضدبارداری

ایمپلنت‌ها وسیله‌های کوچک هورمونی هستند که زیر پوست بازوی فوقانی خانم‌ها قرار می‌گیرند.
این ایمپلنت‌ها هورمون‌هایی مانند اتونوژسترل یا دزوژسترل ترشح می‌کنند که تخمک‌گذاری را مهار می‌کند.
ایمپلنت‌ها تا سه سال مؤثر هستند و در صورت تمایل، می‌توان بلافاصله ایمپلنت جدید جایگزین کرد.
میزان شکست این روش تنها 0.01% در سه سال است، که آن را به یکی از مطمئن‌ترین روش‌ها تبدیل می‌کند.

2. چسب‌های جلوگیری از بارداری

چسب‌های هورمونی (ترانس‌درمال یا پوستی) با آزادسازی استروژن و پروژسترون، تخمک‌گذاری را مهار کرده و باعث تغییر در ترشحات دهانه رحم می‌شوند.

استفاده: 3 هفته متوالی روی پوست (بازو، شکم یا باسن)، هر هفته تعویض می‌شود.

دقت: محل چسب باید مرتب بررسی شود تا جدا نشده باشد.

میزان شکست: 7% در استفاده معمولی و کمتر از 1% در استفاده صحیح.

3. آمپول‌های ضدبارداری (تزریقی)

تزریق هورمون پروژستین به جریان خون از تخمک‌گذاری جلوگیری می‌کند.

مدت اثر: 8 تا 13 هفته بسته به نوع آمپول

شروع اثر: در صورت تزریق در پنج روز اول چرخه قاعدگی، بلافاصله مؤثر است.

میزان شکست: تنها 0.3%، یعنی یکی از مؤثرترین روش‌ها.

کاربرد: می‌تواند بلافاصله بعد از زایمان یا سقط استفاده شود.

4. حلقه‌های واژینال هورمونی

حلقه‌های پلاستیکی کوچک و انعطاف‌پذیر هستند که داخل واژن قرار می‌گیرند و هورمون آزاد می‌کنند.

مدت اثر: 3 هفته

میزان شکست: حدود 7% در استفاده معمولی

عوارض احتمالی: سردرد، ترشحات یا تحریک واژن

5. قرص‌های پروژستین‌محور (مینی‌پیل‌ها)

این قرص‌ها فقط حاوی پروژستین هستند و به‌ویژه برای مادران شیرده یا افرادی که نمی‌توانند استروژن مصرف کنند توصیه می‌شوند.

مصرف روزانه و منظم ضروری است.

اگر بیش از 3 ساعت تأخیر در مصرف ایجاد شود، باید از روش کمکی پیشگیری استفاده کرد.

اثرگذاری: تا 99% در مصرف منظم، اما در صورت فراموشی مصرف به 91% کاهش می‌یابد.

بازگشت سریع باروری بعد از قطع مصرف

6. قرص‌های ترکیبی ضدبارداری

این قرص‌ها حاوی استروژن و پروژسترون مصنوعی هستند.

انواع:

قرص‌های 21 روزه تک‌مرحله‌ای (Monophasic) مثل Microgynon، Marvelon، Yasmine
قرص‌ های چندمرحله‌ای (Phasic) مثل Logynon
قرص‌های ED (روزانه) شامل 21 قرص فعال و 7 قرص دارونما

میزان شکست: حدود 7% در استفاده معمولی

نیاز به مصرف روزانه در ساعت مشخص

7. قرص‌های ترکیبی 91 روزه

این نوع قرص‌های ضدبارداری حاوی استروژن و پروژسترون هستند. مصرف آن‌ها به‌صورت 12 هفته قرص ترکیبی هورمونی و سپس 7 روز قرص‌های حاوی فقط استروژن یا بدون هورمون انجام می‌شود.

چه کسانی نباید از روش‌های هورمونی استفاده کنند؟

روش‌های هورمونی پیشگیری از بارداری برای همه مناسب نیستند. این روش‌ها معمولاً برای گروه‌های زیر توصیه نمی‌شوند:

زنان چاق
افراد سیگاری
زنان بالای 35 سال
افرادی که سابقه لخته خون داشته‌اند

همچنین مصرف آن برای زنان با شرایط زیر نیز مناسب نیست:

خونریزی رحمی نامشخص
بیماری شدید کبدی
سرطان سینه یا رحم

عوارض جانبی احتمالی روش‌های هورمونی

برخی از زنان ممکن است پس از استفاده از قرص‌ها یا سایر روش‌های هورمونی، دچار عوارض زیر شوند:

سردرد
آکنه
ریزش مو
حالت تهوع
درد یا سنگینی در سینه‌ها
قاعدگی‌های دردناک
افزایش خطر ایجاد لخته خون

مزایا و معایب روش‌های هورمونی

مزایا

اثربخشی بالا نسبت به سایر روش‌های پیشگیری از بارداری
امکان بازگشت سریع باروری پس از قطع مصرف

معایب

عدم محافظت در برابر بیماری‌های مقاربتی (STD)
احتمال بروز عوارض جانبی در برخی زنان

پیشگیری اضطراری از بارداری (Emergency Contraception)

پیشگیری اضطراری یا قرص‌های اورژانسی ضد بارداری روشی برای جلوگیری از بارداری پس از رابطه محافظت‌نشده است. مصرف این قرص‌ها در 72 ساعت اول می‌تواند احتمال بارداری را به طور قابل توجهی کاهش دهد.

روش‌های پیشگیری اضطراری از بارداری

IUD مسی (Copper T380): می‌تواند تا 7 روز پس از رابطه در رحم قرار داده شود و بسیار مؤثر است.

قرص‌های پروژستین تنها (Levonorgestrel): بیشترین اثربخشی را در 72 ساعت اول دارند اما تا 120 ساعت پس از رابطه نیز قابل استفاده‌اند.

اولیپریستال (Ulipristal): تا 120 ساعت پس از رابطه قابل مصرف است. اگر طی 3 ساعت پس از مصرف دچار استفراغ شوید، باید مجدداً یک قرص مصرف کنید.

روش هورمونی ترکیبی (Yuzpe Regimen): شامل مصرف دوز بالاتری از اتینیل‌استرادیول و لوونورژسترل است.

قرص‌های صبح‌بعد (Ella یا EllaOne): حاوی 30 میلی‌گرم اولیپریستال استات بوده و یک گزینه مؤثر برای پیشگیری اضطراری است.

بر اساس نظر کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG)، مؤثرترین روش پیشگیری اضطراری، IUD مسی است که تنها 0.09% میزان شکست دارد.

عوارض جانبی قرص‌های اورژانسی

حالت تهوع و استفراغ
تغییرات جزئی در چرخه قاعدگی
حساسیت یا درد سینه‌ها
خستگی
سردرد
درد شکم

نکته: قرص اورژانسی نمی‌تواند از بیماری‌های مقاربتی (STD) جلوگیری کند و نباید به‌عنوان روش دائمی جلوگیری از بارداری استفاده شود.

دستگاه داخل رحمی (IUD) برای پیشگیری از بارداری

آی‌یودی (IUD) یکی از مطمئن‌ترین و طولانی‌مدت‌ترین روش‌های جلوگیری از بارداری است. این وسیله می‌تواند از نوع مسی یا هورمونی باشد.

انواع IUD

IUD مسی (T-shaped): حرکت اسپرم را مختل کرده و مانع باروری می‌شود. تا 12 سال مؤثر است.

IUD هورمونی (مانند Mirena، Liletta، Skyla، Kyleena): حاوی لوونورژسترل بوده و با آزادسازی هورمون از بارداری جلوگیری می‌کند.

موارد منع مصرف IUD:

ناهنجاری‌های رحم
خونریزی رحمی با علت نامشخص
سرطان دهانه رحم یا رحم
بیماری ویلسون (برای IUD مسی)
بارداری
عفونت‌های دهانه رحم یا اندومتر

مزایای استفاده از IUD:

کاهش خطر بارداری خارج‌رحمی
از خونریزی و دردهای قاعدگی می‌کاهد
کاهش خطر بیماری التهابی لگن
کاهش احتمال ابتلا به سرطان آندومتر و تخمدان

معایب و عوارض IUD:

احتمال سوراخ شدن رحم هنگام کارگذاری (بسیار نادر)
جابه‌جایی یا خروج IUD در سه ماه اول پس از قرارگیری
عدم محافظت در برابر بیماری‌های مقاربتی (STD)

روش‌های جلوگیری از بارداری با موانع (Barrier Methods)

روش‌های مانع‌دار از رسیدن اسپرم به تخمک جلوگیری می‌کنند. این موانع می‌توانند مکانیکی یا شیمیایی باشند.

مزایا و معایب روش‌های مانع‌دار

مزایا: ارزان، در دسترس، بدون هورمون، قابل استفاده برای زنان شیرده یا افراد با مشکلات سلامتی.

معایب: نیاز به استفاده در هر رابطه، احتمال اختلال در روند رابطه، میزان شکست بالاتر نسبت به روش‌های هورمونی.

روش‌های دائمی پیشگیری از بارداری (Sterilization)

بستن لوله‌های رحمی (Female Sterilization)

شامل بستن، بریدن یا کلیپس‌گذاری روی لوله‌های فالوپ است.
روش دائمی و بسیار مؤثر با میزان شکست 0.5%.
روشی مانند Essure (قرار دادن کویل در لوله‌ها) دیگر استفاده نمی‌شود به دلیل عوارض بعدی.

وازکتومی در مردان (Male Sterilization)

شامل بستن یا بریدن لوله‌های انتقال‌دهنده اسپرم (واز دفران).
میزان شکست: 0.15%.
عوارض احتمالی: هماتوم، عفونت یا گرانولومای اسپرم.

مزایا و معایب عقیم‌سازی

مزایا: بدون هورمون، تأثیری بر میل جنسی یا چرخه قاعدگی ندارد.

معایب: محافظتی در برابر بیماری‌های مقاربتی (STD) ندارد.

روش‌های طبیعی جلوگیری از بارداری

این روش‌ها مناسب کسانی است که به دلایل فرهنگی یا مذهبی از دارو یا وسایل جلوگیری استفاده نمی‌کنند. اما باید توجه داشت که درصد شکست آنها بالا است.

روش‌های رایج

روش بیرون‌کشی (Coitus Interruptus): 4% شکست.

شیردهی (Lactational Amenorrhea): زمانی مؤثر است که شیردهی منظم روز و شب انجام شود.

روش تقویمی (Calendar Method): بر اساس محاسبه روزهای باروری در چرخه قاعدگی.

بررسی ترشحات دهانه رحم: افزایش ترشحات کشدار نشانه باروری است.

اندازه‌گیری دمای پایه بدن (BBT): افزایش دما پس از تخمک‌گذاری نشانه پایان دوره باروری است.

روش ترکیبی (Symptothermal): ترکیب دمای پایه و بررسی ترشحات.

مزایا و معایب روش‌های طبیعی

مزایا: بدون هزینه، بدون دارو یا وسیله.

معایب: میزان شکست بالا (2% تا 23%)، بدون محافظت در برابر STD، مناسب برای چرخه‌های منظم.

میزان استفاده از راه های پیشگیری از بارداری

بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، استفاده از روش‌های مدرن پیشگیری طی سال‌های 2000 تا 2025 از 73.6% به 76.8% افزایش یافته است.

سوالات متداول درباره راه های پیشگیری از بارداری

1. اگر یک روز قرص ضد بارداری فراموش شود چه می‌شود؟

اگر تنها یک روز فراموش شود، بارداری ایجاد نمی‌شود. باید همان روز قرص فراموش شده مصرف شود حتی اگر به معنای مصرف دو قرص در یک روز باشد.

2. آیا قرص‌های ضد بارداری باعث ناباروری می‌شوند؟

خیر. پس از قطع قرص‌ها، باروری بازمی‌گردد. ناباروری معمولاً به دلایلی مانند اختلال تخمک‌گذاری یا مشکلات اسپرم است.

3. تا چه سنی می‌توان قرص ضد بارداری مصرف کرد؟

بنا به اظهارات ACOG و انجمن یائسگی آمریکای شمالی، مصرف قرص تا 50 یا 55 سالگی یا یائسگی مجاز است.

4. آیا سرکه، آب‌نمک یا نوشیدنی‌های داغ از بارداری جلوگیری می‌کنند؟

خیر. این باورها غلط هستند و حتی می‌توانند باعث عفونت شوند.

مطالب مشابه:

راه های پیشگیری از بارداری؛ روش‌های نوین و سنتی