خون در مدفوع چیست؟ | علل شایع و روش‌های تشخیص و درمان

خون در مدفوع؛ علل و درمان

خون در مدفوع ممکن است ناشی از مشکلات خفیفی مانند بواسیر باشد یا به‌ دلیل بیماری‌های جدی‌تری مثل کرون یا سرطان دستگاه گوارش ایجاد شود.
در این مطلب با دلایل احتمالی خون در مدفوع و اقداماتی که شما و پزشکتان باید انجام دهید، آشنا می‌شوید.

خون در مدفوع چه شکلی است؟

رنگ خون می‌تواند به محل خونریزی در دستگاه گوارش اشاره داشته باشد:

خون قرمز روشن:

نشان‌دهنده خونریزی در بخش پایینی روده بزرگ، رکتوم یا مقعد است. رکتوم بخش انتهایی روده بزرگ و متصل به مقعد است.

خون قرمز تیره یا قهوه‌ای:

نشان‌دهنده خونریزی در قسمت بالاتر روده بزرگ یا روده کوچک است.

مدفوع سیاه‌رنگ (ملنا):

این حالت معمولاً نشانه خونریزی در معده است؛ مانند خونریزی ناشی از زخم معده.

گاهی ممکن است خون با چشم قابل‌مشاهده نباشد اما در آزمایش میکروسکوپی تشخیص داده شود که به آن خون مخفی یا اُکولت گفته می‌شود.

تغییر رنگ مدفوع همیشه به معنای خون نیست.

مصرف برخی مواد غذایی یا مکمل‌ها می‌تواند رنگ مدفوع را تغییر دهد، بدون اینکه خونریزی وجود داشته باشد. مانند:

• چغندر
• گوجه‌فرنگی
• تمشک یا توت سیاه
• مکمل آهن
• برخی مولتی‌ویتامین‌ها

علائم همراه با خون در مدفوع

ممکن است هیچ علامت دیگری نداشته باشید و از خونریزی بی‌اطلاع باشید. اما در برخی موارد، بسته به علت و شدت خونریزی، علائم زیر ممکن است مشاهده شود:

• درد شکم
• استفراغ
• ضعف و بی‌حالی
• تنگی نفس
• اسهال
• تپش قلب
• سرگیجه یا غش
• کاهش وزن

زمان مراجعه به پزشک

اگر یکی از شرایط زیر را دارید، حتماً به پزشک مراجعه کنید:

• خونریزی بیش از 3 هفته ادامه داشته است
• درد شدید در ناحیه مقعد دارید
• وجود توده یا درد در شکم
• خونریزی شدید
• تغییر در شکل، ضخامت یا قوام مدفوع برای بیش از 3 هفته
• دلیل مشخصی برای خونریزی وجود ندارد (مانند یبوست یا اسهال شدید)
• خونریزی همراه با تب، لرز، ضعف، استفراغ یا غش

علل وجود خون در مدفوع

وجود خون در مدفوع نشان می‌دهد که در بخشی از دستگاه گوارش خونریزی وجود دارد. گاهی مقدار خون آنقدر کم است که فقط با آزمایش خون مخفی در مدفوع (Fecal occult blood test) قابل تشخیص است. در موارد دیگر، خون ممکن است داخل کاسه توالت مشاهده شود.

بواسیر (هموروئید)

شایع‌ترین علت خونریزی مقعدی است. هموروئید رگ‌های متورم در ناحیه مقعد یا رکتوم است که ممکن است به‌دلیل یبوست، زور زدن هنگام دفع یا بلند کردن اجسام سنگین دچار ترک و خونریزی شود. خارش یا درد مقعد نیز از علائم آن است.

شقاق مقعدی

شقاق یا ترک مقعد، بریدگی کوچکی در دیواره داخلی مقعد است که شبیه ترک لب یا بریدگی کاغذی ایجاد می‌شود. معمولاً به‌دلیل عبور مدفوع بزرگ و سفت رخ می‌دهد و می‌تواند دردناک باشد.

بیماری‌های التهابی روده (IBD)

اگر اسهال خونی همراه با درد شکم، کاهش وزن و علائم طولانی‌مدت دارید، ممکن است دچار کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون باشید. این بیماری‌ها به‌صورت مزمن باعث التهاب روده می‌شوند.

کولیت ایسکمیک

وقتی جریان خون به روده بزرگ کاهش یابد یا قطع شود، بافت روده آسیب می‌بیند. این مشکل ممکن است به‌دلیل تجمع چربی در رگ‌ها یا تشکیل لخته خونی ایجاد شود. علامت شایع آن اسهال خونی و درد شکم است که هنگام غذا خوردن بدتر می‌شود.

بیماری دیورتیکول

دیورتیکول‌ها کیسه‌های کوچکی هستند که از دیواره روده بزرگ بیرون می‌زنند. معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کنند، اما گاهی دچار التهاب یا خونریزی می‌شوند.

عفونت‌های مقاربتی (STI)

بیماری‌هایی مانند سوزاک، کلامیدیا، سیفلیس و هرپس می‌توانند باعث التهاب و خونریزی در ناحیه مقعد شوند. آسیب ناشی از رابطه مقعدی نیز ممکن است خونریزی ایجاد کند.

کولیت (التهاب روده بزرگ)

کولیت می‌تواند به‌دلیل عفونت، بیماری خودایمنی یا عوامل دیگر رخ دهد و سبب خونریزی شود.

آنژیودیسپلازی

در این عارضه، رگ‌های خونی غیرطبیعی و شکننده در روده ایجاد می‌شوند که ممکن است خونریزی کنند.

زخم معده و اثنی‌عشر

زخم‌هایی که در معده یا ابتدای روده کوچک ایجاد می‌شوند، معمولاً به‌دلیل عفونت هلیکوباکتر پیلوری یا مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدالتهاب مثل بروفن، ناپروکسن و آسپرین هستند.

پولیپ‌ها یا سرطان روده

پولیپ‌ها توده‌های غیرسرطانی در روده بزرگ‌اند که می‌توانند خونریزی کنند یا به سرطان تبدیل شوند. سرطان کولورکتال چهارمین سرطان شایع است و اغلب خونریزی مخفی ایجاد می‌کند.

مشکلات مری

گشادشدن واریسی رگ‌های مری یا پارگی مری می‌تواند خونریزی شدید ایجاد کند.

داروهای رقیق‌کننده خون

مصرف داروهایی مانند وارفارین و آسپرین ممکن است رنگ مدفوع را تیره کند، هرچند معمولاً درد وجود ندارد.

گاستروانتریت (التهاب معده و روده)

عفونت ویروسی یا باکتریایی مانند مسمومیت غذایی می‌تواند باعث اسهال خونی، استفراغ و حالت تهوع شود. باکتری‌هایی چون سالمونلا، اشرشیا کلی، شیگلا و کمپیلوباکتر از عوامل آن هستند. این عفونت‌ها معمولاً بیش از دو هفته طول نمی‌کشند.

اندومتریوز

در خانم‌ها ممکن است بافت مشابه آندومتر رحم در بخش‌های دیگری مانند تخمدان یا لوله‌های رحم رشد کند. این بافت هنگام قاعدگی ملتهب شده و می‌تواند باعث خونریزی از مقعد شود.

خونریزی دستگاه گوارش (GI Bleeding)

خون‌ریزی گوارشی می‌تواند در بخش فوقانی (معده و مری) یا تحتانی (روده، رکتوم، مقعد) ایجاد شود و به دو صورت بروز کند:

خونریزی آشکار (مشهود)

علائم شامل:

• استفراغ خونی (قرمز یا به رنگ قهوه‌ای شبیه تفاله قهوه)
• مدفوع سیاه و قیری
• خونریزی مقعدی همراه یا داخل مدفوع

خونریزی مخفی

ممکن است با علائم زیر همراه باشد:

• سرگیجه یا غش
• تنگی نفس
• درد قفسه سینه
• درد شکم

دلایل شایع خونریزی بخش فوقانی گوارش:

• زخم معده یا اثنی‌عشر (شایع‌ترین علت)
• واریس مری
• پارگی مری (پاره‌شدن Mallory-Weiss)
• خونریزی مقعدی (Rectal Bleeding)

گرچه هر بخشی از روده می‌تواند منشاء خونریزی باشد، اما خونریزی مقعد غالباً از بخش تحتانی دستگاه گوارش ناشی می‌شود. علل رایج:

• بواسیر
• شقاق
• یبوست

علل کمتر شایع:

• سرطان
• دیورتیکولیت
• IBD
• کولیت

خون روی کاسه توالت اما نه در مدفوع

اگر فقط هنگام شستن خود خون روشن داخل کاسه توالت ببینید و در مدفوع اثری از خون نباشد، احتمالاً ناشی از هموروئید یا شقاق مقعدی است. این حالت معمولاً جدی نیست و می‌توان با روش‌های خانگی مانند:

• مصرف فیبر بیشتر
• نشستن در آب گرم
• استفاده از پماد هموروئید آن را کنترل و درمان کرد.

علت وجود خون در مدفوع کودکان

بسیاری از علل خون در مدفوع کودکان مشابه بزرگسالان است، اما برخی عوامل در کودکان شایع‌ترند. مهم‌ترین دلایل عبارت‌اند از:

یبوست

شایع‌ترین علت مشاهده خون در مدفوع کودکان است. یبوست می‌تواند باعث ایجاد شقاق مقعدی شود و منجر به خونریزی گردد. هموروئید در کودکان کمتر دیده می‌شود.

زخم‌های گوارشی (اولسر)

زخم‌هایی که در پوشش داخلی معده یا روده ایجاد می‌شوند، معمولاً بر اثر عفونت با باکتری هلیکوباکتر پیلوری هستند. علائم آن شامل مدفوع سیاه و چسبناک، درد قفسه سینه و آروغ زدن است.

آلرژی غذایی

برخی نوزادان نسبت به پروتئین‌های موجود در شیر مادر یا شیرخشک حساسیت دارند و دچار کولیت (التهاب روده بزرگ) می‌شوند. این پروتئین‌ها ممکن است از شیر گاو، سویا یا غذاهای مصرفی مادر مانند مغزها، تخم‌مرغ، ماهی، گندم و لبنیات به نوزاد منتقل شوند.

اسهال عفونی

عفونت‌های ویروسی، باکتریایی یا انگلی که از طریق تماس فردی یا مصرف آب و غذای آلوده منتقل می‌شوند، ممکن است سبب خون در مدفوع کودک شوند.

دیورتیکول مکل (Meckel’s Diverticulum)

یک کیسه کوچک باقیمانده از دوران جنینی در دیواره روده است. اگر در این ناحیه بافت معده وجود داشته باشد و اسید تولید کند، خونریزی بدون درد ایجاد می‌شود. تقریباً نیمی از موارد در سنین کودکی بروز می‌کند و در برخی موارد بدون علامت است. درمان معمول آن جراحی است.

بیماری‌های التهابی روده (IBD)

دو نوع اصلی آن یعنی کولیت اولسراتیو و بیماری کرون می‌توانند باعث خون در مدفوع شوند.

تشخیص خون در مدفوع

بررسی و معاینه توسط پزشک برای یافتن منبع خونریزی بسیار ضروری است. توضیحاتی مانند رنگ، میزان و مدت خونریزی به تشخیص کمک می‌کند. مثلاً:

مدفوع سیاه و قیری → احتمال خونریزی در قسمت بالایی دستگاه گوارش مانند معده یا اثنی‌عشر

خون قرمز روشن یا مدفوع زرشکی → احتمال مشکل در بخش پایینی گوارش مانند هموروئید یا دیورتیکولیت

روش‌های تشخیصی ممکن شامل:

1. آزمایش خون مخفی در مدفوع (FOBT یا FIT)

این تست برای شناسایی مقادیر بسیار کم خون است که با چشم دیده نمی‌شود (خون مخفی). معمولاً در چند نمونه مدفوع انجام می‌شود.

2. آزمایش کامل خون (CBC)

این آزمایش میزان هموگلوبین و گلبول‌های قرمز را بررسی می‌کند. کاهش آن می‌تواند نشانه خونریزی داخلی یا کم‌خونی ناشی از خون در مدفوع باشد.

3. بررسی آهن و فریتین خون

اگر خونریزی مزمن باشد، سطح آهن بدن کاهش می‌یابد. آزمایش آهن و فریتین برای تشخیص کم‌خونی ناشی از خونریزی گوارشی انجام می‌شود.

4. آزمایش عملکرد کبد

گاهی مشکلات کبدی مانند سیروز یا واریس مری می‌توانند باعث خونریزی داخلی شوند. در این شرایط، تست‌های کبدی (LFT) ضروری هستند.

5. آزمایش التهاب (CRP و ESR)

این تست‌ها به شناسایی بیماری‌های التهابی روده مثل کولیت اولسراتیو یا کرون کمک می‌کنند.

6. آزمایش‌ برای عفونت‌های گوارشی

اگر مشکوک به اسهال خونی یا عفونت باکتریایی/انگلی باشید، کشت مدفوع یا تست PCR انجام می‌شود.

7. بررسی آنتی‌بادی‌ها

در برخی موارد مانند بیماری سلیاک یا اختلالات خودایمنی گوارشی، تست‌های اختصاصی آنتی‌بادی درخواست می‌شود.

سایر آزمایشات:

نازوگاستریک لاواژ

خارج‌کردن محتویات معده از طریق لوله‌ای که از بینی وارد معده می‌شود، برای تشخیص محل خونریزی.

EGD یا آندوسکوپی فوقانی

ورود یک دوربین باریک از طریق دهان برای بررسی مری، معده و اثنی‌عشر. امکان نمونه‌برداری نیز وجود دارد.

کولونوسکوپی

مشابه آندوسکوپی، اما از طریق مقعد انجام می‌شود و روده بزرگ بررسی می‌گردد.

انتروسکوپی

بررسی روده باریک با ابزار مخصوص یا کپسول دوربین‌دار خوراکی.

عکس‌برداری با باریم

استفاده از ماده حاجب برای نمایش دستگاه گوارش در تصویربرداری.

اسکن هسته‌ای (رادیونوکلئید اسکن)

تزریق مواد رادیواکتیو برای ردیابی محل خونریزی.

آنژیوگرافی

تزریق ماده حاجب در رگ‌ها و تصویربرداری با اشعه ایکس یا CT جهت یافتن رگ خونریزی‌دهنده.

لاپاراتومی

جراحی باز شکم در صورت نامشخص‌بودن علت خونریزی پس از سایر آزمایش‌ها.

سایر ابزارهای تشخیص:

• آنوسکوپی
• پروکتوسکوپی (ریکـتـوسکوپی سخت)
• سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر
• کشت باکتریایی مقعد
• آزمایش مدفوع برای کم‌خونی یا عفونت هلیکوباکتر
• سی‌تی‌اسکن شکم

درمان خون در مدفوع

اگر خونریزی ناشی از مشکلات ساده‌ای مثل یبوست باشد، معمولاً خودبه‌خود برطرف می‌شود. اما درمان بستگی به علت اصلی دارد و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

دارودرمانی:

• آنتی‌بیوتیک برای H. pylori
• داروهای ضداسید معده
• داروهای ضدالتهاب برای کولیت

جراحی:

در موارد زیر ممکن است جراحی لازم باشد:

• پولیپ‌ها
• سرطان روده
• دیورتیکولیت شدید
• آسیب ناشی از IBD

مراقبت خانگی در موارد خفیف:

• مصرف فیبر بالا برای رفع یبوست
• حمام نشیمن (سیتز بث) با آب گرم
• استفاده از پماد هموروئید
• فعالیت بدنی برای بهبود حرکات روده

کنترل خونریزی فعال:

در صورت خونریزی شدید، پزشک ممکن است از روش‌های زیر کمک بگیرد:

• تزریق مواد شیمیایی در محل خونریزی
• استفاده از جریان الکتریکی یا لیزر
• بستن رگ با کلیپس یا باند از طریق اندوسکوپی
• آنژیوگرافی و تزریق دارو در رگ آسیب‌دیده

نتیجه گیری

وجود خون در مدفوع می‌تواند ناشی از هموروئید، یبوست، شقاق یا مشکلات جدی‌تری مانند سرطان یا بیماری‌های التهابی روده باشد. در برخی موارد خودبه‌خود رفع می‌شود، اما اگر خونریزی ادامه‌دار باشد (بیش از 3 هفته)، شدید باشد یا با علائم دیگری همراه شود، باید به پزشک مراجعه کنید.

حضوری: با مراجعه به آزمایشگاه پاتوبیولوژی اوستا از خدمات مشاوره ژنتیک بهره‌مند شوید.

مطالب مشابه:

آزمایش مدفوع

خون در ادرار مردان

تب مدیترانه ‌ای خانوادگی (FMF)

سارکوئیدوز

منبع: webmd