ایمونوگلوبولین های درمانی چیست و چه کاربردی دارند؟
ایمونوگلوبولینهای درمانی چیست و چه کاربردی دارند؟
ایمونوگلوبولین های درمانی گروهی از فرآوردههای خونی هستند که از پلاسمای انسان تهیه میشوند و برای ایجاد ایمنی غیرفعال موقت به کار میروند. این ترکیبات میتوانند در مدت کوتاهی محافظت فوری ایجاد کنند و اثر آنها معمولاً برای چند هفته باقی میماند.
ایمونوگلوبولین انسانی به ویژه در شرایطی استفاده میشود که بدن نیاز به دفاع سریع در برابر یک عامل عفونی داشته باشد یا فرد قادر به پاسخ ایمنی مناسب نباشد.
انواع ایمونوگلوبولین درمانی
ایمونوگلوبولینها به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
1. ایمونوگلوبولین عادی یا غیر اختصاصی
این نوع، از پلاسمای تعداد زیادی از اهداکنندگان تهیه میشود و علیه طیف گستردهای از عوامل عفونی، آنتیبادیهای پایه فراهم میکند.
2. ایمونوگلوبولین هایپریمون یا اختصاصی
این نوع، از اهداکنندگان منتخب تهیه میشود که سطح بالایی از آنتی بادی علیه یک بیماری خاص دارند. بنابراین، اثر آن بیشتر هدفمند و اختصاصی است.
ایمونوگلوبولین طبیعی انسان (HNIg)
ایمونوگلوبولین طبیعی انسان از پلاسمای حدود 1000 اهداکننده تولید میشود. این فرآورده حاوی آنتی بادی علیه برخی عفونتهای شایع مانند هپاتیت A، سرخجه، سرخک و سایر ویروسهای رایج در جمعیت عمومی است.
از نظر بالینی، HNIg بیشترین اثربخشی را در 3 روز اول پس از تماس با عامل بیماریزا دارد، اما تا حدود 6 روز پس از مواجهه نیز میتواند مفید باشد. محافظت ایجاد شده توسط آن سریع است و معمولاً برای چندین هفته ادامه پیدا میکند.
نکات مهم درباره HNIg و واکسنهای زنده
تزریق HNIg میتواند پاسخ ایمنی به واکسنهای زنده را تا حدود 3 ماه مهار کند. به همین دلیل، معمولاً توصیه میشود واکسنهای زنده حداقل:
- 3 هفته قبل از تزریق HNIg یا 3 ماه پس از تزریق HNIg تجویز شوند.
البته در شرایط خاص، مثلاً برای مسافران که زمانی کافی در اختیار ندارند، ممکن است این محدودیت با نظر پزشک نادیده گرفته شود.
تنها استثنا در این زمینه واکسن تب زرد است که در این قاعده متفاوت عمل میکند.
موارد منع مصرف
HNIg در افرادی که آنتیبادی ضد IgA دارند، منع مصرف دارد.
موارد مصرف ایمونوگلوبولین طبیعی انسان (HNIg)
1- تماس با هپاتیت A
در افرادی که در معرض هپاتیت A قرار گرفتهاند، HNIg میتواند به صورت پیشگیرانه استفاده شود؛ به ویژه در گروههای پرخطر مانند:
- افراد بیش از 60 سال
- بیماران مبتلا به بیماری مزمن کبدی
- افراد مبتلا به HIV
- افراد دارای سرکوب سیستم ایمنی
در این افراد، علاوه بر واکسن هپاتیت A، تزریق HNIg باید:
- حداکثر تا 14 روز پس از مواجهه انجام شود.
- در بیماران با بیماری مزمن کبدی، تا 28 روز پس از تماس نیر میتواند مورد استفاده قرار گیرد.
2- تماس زنان باردار غیرایمن با سرخجه
اگر یک زن باردار غیرایمن با سرخجه تماس داشته باشد و امکان ختم بارداری مطرح نباشد، HNIg ممکن است برای کاهش علائم و کم کردن خطرات جنینی استفاده شود؛ اما باید توجه داشت که:
- از ابتلا به عفونت جلوگیری نمیکند.
- با این حال، میتواند شدت بیماری و خطرات برای جنین را کاهش دهد.
بیشترین خطر مربوط به 11 هفته اول بارداری است.
در صورت امکان، HNIg باید هرچه زودتر پس از تماس تزریق شود.
نکته مهم
- واکسن MMR و آنتیD ممکن است در دوره پس از زایمان تجویز شوند.
- اگر لازم باشد، سطح آنتی بادی ضد سرخجه را میتوان 8 هفته بعد بررسی کرد.
- در مقابل، واکسن سرخجه برای پیشگیری پس از مواجهه موثر نیست.
3- تماس با سرخک
HNIg در مواجهه با سرخک بیشترین اثر را دارد اگر ظرف 72 ساعت پس از تماس تجویز شود.
اگر تا 6 روز بعد از مواجهه هم داده شود، هنوز تا حدی موثر است.
گروههایی که بیشتر از این مداخله سود میبرند عبارتند از:
1- افراد دارای نقص ایمنی
2- زنان باردار غیرایمن
3- نوزادان زیر 9 ماه در صورتی که مادر ایمن نباشد.
4- نوزادان 6 تا 8 ماهه در صورتی که مادر ایمن باشد.
نکته: نوزادان زیر 6 ماه معمولاً تا حدی توسط آنتی بادی های مادری محافظت میشوند. همچنین از 9 ماهگی به بعد، میتوان واکسن MMR را برای پیشگیری پس از تماس در نظر گرفت.
4- فلج اطفال
بر اساس شواهد موجود، ایمونوگلوبولین داخل وریدی (IVIG) ممکن است در کنترل سندرم پس از فلج اطفال نقش کمکی داشته باشد.
5- کاربردهای گسترده IVIG
ایمونوگلوبولین داخل وریدی علاوه بر پیشگیری عفونی، در برخی بیماریها برای ایمنی غیرفعال با طیف وسیع استفاده میشود، از جمله:
- نوزادان نارس
- بیماران مبتلا به هیپوگاماگلوبولینمی مادرزادی
- افراد با کمبود ایمونوگلوبولین
- برخی اختلالات خودایمنی
- پورپورای ترومبوسیتوپنیک (ITP)، به ویژه زمانی که افزایش سریع و موقت پلاکتها لازم است؛ مانند:
- بارداری
- قبل از عمل جراحی
- بیماران کاوازاکی
- پس از پیوند مغز استخوان
- کودکان مبتلا به HIV
- سندرم گیلنباره
- میاستنی گراویس (به صورت off-label یا بدون مجوز رسمی در برخی موارد برای کنترل عود شدید)
6- نقش در COVID-19 شدید
در برخی موارد، ایمونوگلوبولین درمانی در بخش مراقبتهای ویژه برای کمک به کنترل عفونت شدید COVID-19 نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
7- تماس با اوریون
در مواجهه با اوریون، نه HNIg و نه MMR هیچ کدام اثر محافظتی موثر پس از تماس ایجاد نمیکنند.
ایمونوگلوبولینهای اختصاصی انسانی و کاربردهای بالینی آنها
ایمونوگلوبولینهای اختصاصی فرآوردههای ویژهای هستند که از پلاسمای اهداکنندگانی با سطح بسیار بالای آنتیبادی علیه یک عامل بیماریزای خاص تهیه میشوند. این فرآوردهها برای ایجاد ایمنی غیرفعال فوری در شرایط پرخطر استفاده میشوند.
موارد مصرف ایمونوگلوبولین های اختصاصی
1- ایمونوگلوبولین هپاتیت B (HBIG)
این فرآورده برای پیشگیری پس از مواجهه (PEP) در موارد زیر حیاتی است:
مواجهه شغلی: آسیب با سوزن آلوده یا تماس مستقیم با خون.
تماس جنسی: در صورت تماس جنسی محافظتنشده با فرد مبتلا به هپاتیت B حاد و مزمن (ترجیحاً ظرف 12 ساعت و حداکثر تا 7 روز).
نوزادان متولد شده از مادران آلوده: به ویژه اگر مادر دارای آنتیژن HBeAg مثبت باشد. در نوزادان کموزن (کمتر از 1500 گرم) نیز تجویز آن ضروری است.
نکته مهم: همیشه باید همزمان با واکسن هپاتیت B تزریق شود.
2- ایمونوگلوبولین واریسلا زوستر (VZIG)
برای پیشگیری از عفونت شدید آبله مرغان یا زونا در افراد پرخظر که واجد شرایط دریافت داروهای ضدویروسی (مانند اسیکلوویر) نیستند، استفاده میشود:
افراد دارای نقص ایمنی و بیماران تحت درمان با دوز بالای استروئید (کورتون).
زنان باردار غیرایمن (برای حفظ سلامت جنین).
نوزادان (به صورت مواجهه در 7 روز اول تولد).
3- ایمونوگلوبولین هاری
در افراد غیر ایمن، که دچار حیوان گزیدگی در مناطق پرخطر شدهاند، تجویز میشود. پروتکل اصلی شامل:
- شستشوی دقیق زخم با آب و صابون
- تزریق ایمونوگلوبولین در اطراف و داخل بافت زخم.
- تزریق واکسن هاری در مراحل مشخص.
4- ایمونوگلوبولین کزاز
این فرآورده برای زخمهای مستعد کزاز در افراد غیرایمن یا کسانی که سابقه واکسیناسیون ناقص دارند، استفاده میشود.
پروتکل درمانی: پاکسازی زخم، تجویز مترونیدازول و تزریق واکسن کزاز.
توجه: از فرمهای IVIG نیز برای مدیریت و درمان موارد فعال کزاز استفاده میشود.
5- ایمونوگلوبولین سیتومگالوویروس (CMV-IG)
این فرآورده به طور اختصاصی برای بیمارانی تجویز میشود که تحت درمانهای سرکوبکننده سیستم ایمنی قرار دارند و در معرض خطر بالای عوارض ناشی از سیتومگالوویروس هستند.
عوارض جانبی احتمالی ایمونوگلوبولین ها
اگرچه این فرآوردهها بسیار ایمن هستند، اما ممکن است عوارض محدودی ایجاد کنند:
علائم عمومی: بیحالی، لرز، تب خفیف و سردرد.
واکنشهای گوارشی و پوستی: حالت تهوع و برافروختگی صورت.
واکنشهای آلرژیک: آنافیلاکسی (بسیار نادر).
مصارف خاص و محدود ایمونوگلوبولین ها
در شرایط خاص پزشکی، از سایر فرآوردههای ایمنی استفاده میشود:
کمخونی آپلاستیک: استفاده از گلوبولین ضد لنفوسیتی (ALG) که در حدود 50% موارد میتواند پاسخ درمانی مثبت ایجاد کند.
آنتیتوکسین دیفتری: تهیه شده از منبع اسبی؛ فقط برای موارد مشکوک به دیفتری تجویز میشود.
آنتیتوکسین بوتولیسم: برای درمان موارد مشکوک به بوتولیسم استفاده میشود که در این مورد نیز بروز واکنشهای نامطلوب شایع گزارش شده است.
جمعبندی
ایمونوگلوبولینهای درمانی یکی از مهمترین ابزارهای غیرفعال در پزشکی هستند که در پیشگیری و کنترل برخی بیماریهای ویروسی و اختلالات ایمنی نقش دارند.
HNIg به عنوان ایمونوگلوبولین طبیعی انسان، در مواردی مانند هپاتیت A، سرخک و سرخجه کاربرد دارد و IVIG نیز در بیماریهایی مانند ITP، کاوازاکی، نقص ایمنی و برخی شرایط نورولوژیک استفاده میشود.
مطالب مشابه:
