عفونت مکرر دستگاه ادراری چیست؛ علل، عوامل خطر و علائم عود UTI

عفونت مکرر دستگاه ادراری چیست؛ علل، عوامل خطر و علائم عود UTI

عفونت مکرر دستگاه ادرار به شرایطی گفته می‌شود که عفونت ادراری در بازه‌های زمانی مشخص چندین بار تکرار شود. در بزرگسالان، بروز دو یا چند عفونت ادراری طی شش ماه یا حداقل 3 عفونت در طول یک سال به عنوان عفونت ادراری راجعه شناخته می‌شود.

در کودکان نیز عفونت مکرر ادراری زمانی مطرح است که عفونت‌های ادراری فوقانی یا تحتانی چندین بار تکرار شوند. تشخیص این وضعیت اهمیت زیادی دارد، زیرا می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های کلیوی و مشکلات طولانی‌مدت دستگاه ادراری شود.

شایع‌ترین علت عفونت مکرر ادراری

باکتری‌ها اصلی‌ترین عامل ایجاد عفونت‌های ادراری هستند. در میان عوامل میکروبی، باکتری اشریشیا کلی (E.coli) مسئول حدود 70 تا 95 درصد موارد عفونت دستگاه ادراری است. این باکتری به طور طبیعی در روده زندگی می‌کند اما در صورت ورود به مجاری ادراری می‌تواند باعث بروز عفونت شود.

سایر باکتری‌هایی که در برخی بیماران موجب عفونت ادراری می‌شوند عبارتند از:

• استافیلوکوکوس ساپروفیتیکوس (Staphylococcus saprophyticus)
• پروتئوس میرابیلیس (Proteus mirabilis)
• گونه‌های مختلف کلبسیلا (Klebsiella)

شیوع عفونت ادراری راجعه چقدر است؟

عفونت ادراری یکی از شایع‌ترین عفونت‌های باکتریایی در سراسر جهان محسوب می‌شود. آمارها نشان می‌دهند که تقریباً نیمی از زنان در طول زندگی خود حداقل یک بار به عفونت ادراری مبتلا می‌شوند و احتمال ابتلا با افزایش سن بیشتر می‌شود.

بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد:

• 30 تا 44 درصد زنان پس از اولین اپیزود سیستیت، مجدداً دچار عفونت ادراری می‌شوند.
• عفونت ادراری در مردان جوان و میانسال نسبتاً نادر است، اما در سنین بالاتر شیوع بیشتری دارد.
• حدود 75 درصد کودکانی که پیش از یک سالگی دچار UTI می‌شوند، احتمال تجریه مجدد بیماری را دارند.
• پس از یک سالگی، عود عفونت در حدود 45 درصد دختران و 39 درصد پسران گزارش شده است.

عوامل خطر ابتلا به عفونت مکرر ادراری

عوامل متعددی می‌توانند ابتلا به عفونت‌های ادراری عودکننده را افزایش دهند. برخی از این عوامل به ویژگی‌های ژنتیکی فرد مربوط هستند و برخی دیگر ناشی از بیماری‌های زمینه‌ای یا اختلالات ساختاری دستگاه ادراری هستند.

مهم‌ترین عوامل خطر شامل موارد زیر است:

• سابقه خانوادگی عفونت ادراری راجعه
• استعدادهای ژنتیکی مرتبط با چسبندگی باکتری‌ها به مخاط مجاری ادراری
• دیابت
• نقص سیستم ایمنی
• ناهنجاری‌های مادرزادی دستگاه ادراری
• انسداد مسیر خروج ادرار
• تخلیه ناقص مثانه
• استفاده طولانی مدت از سوند ادراری

چرا عفونت ادراری در زنان بیشتر رخ می‌دهد؟

زنان به دلایل آناتومیکی و هورمونی بیش از مردان در معرض ابتلا به عفونت‌های ادراری قرار دارند. مهم‌ترین دلایل عبارتند از:

کوتاه بودن مجرای ادرار

مجرای ادرار زنان معمولاً بین 3 تا 4 سانتی‌متر طول دارد. این کوتاهی باعث می‌شود باکتری‌ها آسان‌تر به مثانه راه پیدا کنند و زمینه بروز عفونت فراهم شود.

نزدیکی مجرای ادرار به مقعد

فاصله کم میان مجرای ادرار و ناحیه مقعد احتمال انتقال باکتری‌های روده‌ای به دستگاه ادراری را افزایش می‌دهد.

فعالیت جنسی

رابطه جنسی می‌تواند موجب انتقال باکتری‌ها به داخل مجرای ادرار شود. به همین دلیل برخی زنان پس از نزدیکی دچار عفونت ادراری می‌شوند که به آن (سیستیت ماه عسل) نیز گفته می‌شود.

بارداری

تغییرات هورمونی دوران بارداری و فشار رحم بر مثانه و حالب‌ها ممکن است باعث تخلیه ناقص ادرار و افزایش احتمال عفونت شود.

یائسگی

کاهش سطح استروژن پس از یائسگی موجب نازک شدن مخاط واژن و مجرای ادراری می‌شود. این تغییرات شرایط مناسبی برای رشد باکتری‌ها ایجاد می‌کنند.

استفاده از برخی روش‌های پیشگیری از بارداری

دیافراگم و مواد اسپرم‌کش می‌توانند تعادل طبیعی باکتری‌های مفید واژن را تغییر داده و خطر ابتلا به عفونت ادراری را افزایش دهند.

سایر عوامل موثر بر زنان

• رفلاکس وزیکویورترال (VUR)
• مثانه نوروژنیک
• ناهنجاری‌های ساختاری دستگاه ادراری
• سابقه جراحی مجاری ادراری
• ابتلا به بیماری‌های تضعیف‌کننده سیستم ایمنی مانند HIV
• سابقه اولین عفونت ادراری در سنین پایین
• سابقه خانوادگی عفونت ادراری مکرر در مادر

عوامل خطر عفونت ادراری راجعه در مردان

اگرچه عفونت ادراری در مردان کمتر شایع است، اما برخی شرایط می‌توانند احتمال بروز آن را افزایش دهند:

• بزرگی خوش‌خیم پروستات و تخلیه ناقص مثانه
• استفاده طولانی‌مدت از سوند ادراری
• ناهنجاری‌های مادرزادی دستگاه ادراری
• سابقه جراحی‌های اورولوژیک
• ضعف یا نقص سیستم ایمنی

عوامل خطر عفونت ادراری راجعه در کودکان

در کودکان نیز برخی بیماری‌ها و اختلالات زمینه‌ای می‌توانند احتمال عود عفونت ادراری را افزایش دهند:

• رفلاکس ادرار از مثانه به حالب (VUR)
• سنگ کلیه و سنگ‌های دستگاه ادراری
• انسداد مجاری ادراری
• اختلالات عملکرد مثانه
• یبوست مزمن
• اختلالات سیستم ایمنی
• بیماری‌های کلیوی
• اختلالات مادرزادی دستگاه ادراری

علائم عفونت مکرر دستگاه ادراری

علائم عفونت ادراری راجعه بسته به سن بیمار و شدت عفونت متفاوت است. شایع‌ترین نشانه‌های بیماری عبارتند از:

• سوزش و درد هنگام ادرار کردن
• تکرر ادرار
• احساس فوریت در دفع ادرار
• شب ادراری
• وجود خون در ادرار
• درد یا فشار در ناحیه زیر شکم
• حساسیت بالای استخوان عانه
• ادرار کدر، تیره یا بدبو

در سالمندان ممکن است علائم غیر اختصاصی مانند موارد زیر مشاهده شود:

• گیجی و اختلال هوشیاری
• بی‌اختیاری ادرار
• کاهش اشتها
• تب
• ضعف عمومی
• افت فشار خون یا شوک در موارد شدید

تشخیص عفونت مکرر ادراری چگونه انجام می‌شود؟

تشخیص عفونت ادراری راجعه بر اساس علائم بالینی، آزمایش‌های ادرار و در برخی موارد تصویربرداری از دستگاه ادراری انجام می‌شود. هدف از بررسی‌های تشخیصی، شناسایی عامل عفونت، تشخیص ناهنجاری‌های زمینه‌ای و پیشگیری از عوارض احتمالی است.

آزمایش ادرار و کشت ادرار؛ اولین قدم در تشخیص UTI راجعه

مهم‌ترین اقدام تشخیصی در بیماران مبتلا به عفونت ادراری مکرر، انجام آزمایش کامل ادرار (Urinanalysis) و کشت ادرار است. کشت ادرار به شناسایی نوع باکتری و تعیین حساسیت آن به آنتی‌بوتیک‌ها کمک می‌کند و در انتخاب درمان مناسب نقش مهمی دارد.

نکات مهم در نمونه‌گیری ادرار:

• نمونه باید از ادرار میانی تهیه شود.
• در کودکان، جمع‌آوری نمونه تمیز و بدون آلودگی اهمیت ویژه‌ای دارد.
• در صورت تکرار عفونت، انجام کشت ادرار برای بررسی احتمال مقاومت آنتی بیوتیکی ضروری است.

چه زمانی به بررسی‌های تکمیلی نیاز است؟

در برخی بیماران، به ویژه کودکان و افرادی که دچار عفونت‌های مکرر یا پیچیده می‌شوند، انجام بررسی‌های تصویربرداری توصیه می‌شود.

سونوگرافی کلیه و مجاری ادراری

سونوگرافی یکی از رایج‌ترین روش‌های ارزیابی ساختار کلیه‌ها و مجاری ادراری است. این روش می‌تواند مشکلاتی مانند:

• هیدرونفروز
• انسداد مجاری ادراری
• ناهنجاری‌های مادرزادی
• اتساع لگنچه کلیه
• دوگانگی سیستم جمع‌کننده ادرار

را شناسایی کند.

انجام سونوگرافی در کودکان زیر دو سال مبتلا به اولین عفونت ادراری، کودکان دارای تب بالا، علائم غیر معمول یا عفونت‌های راجعه توصیه می‌شود.

اسکن DMSA برای بررسی آسیب کلیوی

اسکن DMSA یکی از دقیق‌ترین روش‌ها برای ارزیابی عملکرد کلیه و تشخیص اسکار و آسیب دائمی کلیوی است. این اسکن معمولاً 4 تا 6 ماه پس از بهبود عفونت انجام می‌شود.

موارد کاربرد اسکن DMSA عبارتند از:

• عفونت ادراری پیچیده
• عفونت در کودکان کم سن
• عود مکرر عفونت ادراری
• وجود ناهنجاری در سونوگرافی

سیستوگرافی تخلیه‌ای (MCUG یا VCUG)

این روش برای تشخیص رفلاکس وزیکویورترال (VUR) استفاده می‌شود. در این بیماری، ادرار به طور غیرطبیعی از مثانه به سمت حالب‌ها یا کلیه بازمی‌گردد.

انجام VCUG معمولاً حدود 6 هفته پس از درمان عفونت توصیه می‌شود.

موارد نیاز به انجام این بررسی شامل:

• کودکان زیر 6 ماه ابتلا به اولین UTI
• عفونت ادراری همراه با ناهنجاری در سونوگرافی
• عفونت‌های ادراری عودکننده
• سابقه خانوادگی رفلاکس ادراری

چه افرادی باید به متخصص ارولوژی ارجاع شوند؟

برخی بیماران به بررسی‌های تخصصی بیشتری نیاز دارند، از جمله:

• مردان مبتلا به عفونت ادراری مکرر
• افراد دارای خون در ادرار (هماچوری)
• بیماران مشکوک به انسداد یا ناهنجاری دستگاه ادراری
• زنان مبتلا به عفونت‌های راجعه همراه با خون در ادرار

درمان عفونت مکرر ادراری

نوع درمان عفونت ادراری راجعه به سن بیمار، جنسیت، وضعیت بارداری، شدت علائم و علت زمینه‌ای بیماری بستگی دارد.

درمان عفونت ادراری مکرر در زنان

در زنان مبتلا به UTI راجعه، ابتدا باید آزمایش و کشت ادرار انجام شود. همچنین مصرف مایعات کافی و استفاده از مسکن‌های ساده برای کاهش علائم توصیه می‌شود.

در صورت نیاز، پزشک بر اساس موارد زیر درمان آنتی بیوتیک را انتخاب می‌کند:

• شدت علائم
• تعداد دفعات عود عفونت
• نتایج کشت‌های قبلی
• سابقه مقاومت آنتی بیوتیکی
• احتمال بروز عوارض

پیشگیری از عفونت ادراری راجعه در زنان

اگر رعایت توصیه‌های بهداشتی و اصلاح عوامل خطر موثر نباشد، پزشک ممکن است درمان پیشگیرانه با آنتی بیوتیک را در نظر بگیرد.

روش‌های پیشگیرانه دارویی شامل:

پیشگیری تک‌دوز پس از عوامل محرک

در زنانی که عفونت پس از عوامل مشخصی مانند رابطه جنسی رخ می‌دهد، مصرف یک دوز آنتی بیوتیک طبق نظر پزشک می‌تواند موثر باشد.

پیشگیری طولانی مدت با آنتی بیوتیک

در زنانی که محرک مشخصی ندارند یا با درمان تک‌دوز بهبود نمی‌‌یابند، ممکن است مصرف روزانه آنتی بیوتیک برای مدت مشخص توصیه شود.

پیش از شروع این درمان باید موارد زیر بررسی شود:

• احتمال وجود بیماری زمینه‌ای
• خطر مقاومت آنتی بیوتیکی
• نتایج کشت‌های قبلی
• مزایا و معایب مصرف طولانی مدت دارو

درمان عفونت ادراری راجعه در دوران بارداری

در زنان باردار، انتخاب آنتی بیوتیک باید با دقت بیشتری انجام شود تا سلامت مادر و جنین حفظ شود.

در صورت تکرار عفونت ادراری در بارداری:

• کشت ادرار باید به طور منظم انجام شود.
• درمان دارویی تحت نظر پزشک انجام شود.
• در صورت عدم پاسخ به درمان، ارجاع به متخصص ضروری است.

آیا آب زغال‌اخته از عفونت ادراری پیشگیری می‌کند؟

اگرچه سال‌هاست از آب زغال‌اخته برای پیشگیری از عفونت ادراری استفاده می‌شود، اما مطالعات علمی شواهد محدودی در حمایت از اثربخشی آن ارائه کرده‌اند. بنابراین نمی‌توان آن را به عنوان یک روش قطعی برای پیشگیری از عفونت‌های ادراری توصیه کرد.

درمان عفونت ادراری مکرر در مردان

عفونت ادراری در مردان معمولاً نیازمند بررسی دقیق‌تر علت زمینه‌ای است. در مردان مبتلا به UTI راجعه باید احتمال بیماری‌هایی مانند موارد زیر بررسی شود:

• بزرگی خوش‌خیم پروستات
• پروستاتیت مزمن
• سنگ‌های دستگاه ادراری
• رفلاکس ادراری
• انسداد مجاری ادراری

همچنین در مردان فعال از نظر جنسی، باید احتمال ابتلا به عفونت‌های مقاربتی مانند کلامیدیا نیز مورد ارزیابی قرار گیرد.

درمان عفونت ادراری راجعه در کودکان

در کودکان، هدف اصلی درمان جلوگیری از آسیب کلیوی و کاهش خطر عود بیماری است.

مهم‌ترین توصیه‌ها عبارتند از:

• مصرف کافی مایعات
• درمان یبوست
• تخلیه منظم مثانه
• رعایت بهداشت فردی
• درمان کامل هر اپیزود عفونت ادراری

مصرف آنتی بیوتیک پیشگیرانه در کودکان تنها در شرایط خاص و با نظر متخصص توصیه می‌شود.

عوارض عفونت مکرر دستگاه ادراری

در بیشتر بیماران، عفونت ادراری با درمان مناسب بهبود می‌یابد؛ اما در صورت تکرار مداوم یا درمان ناقص، احتمال بروز عوارض جدی وجود دارد.

مهم‌ترین عوارض عفونت ادراری راجعه عبارتند از:

پیلونفریت (عفونت کلیه)

گسترش عفونت از مثانه به کلیه‌ها می‌تواند باعث پیلونفریت شود که یک بیماری جدی و بالقوه خطرناک است.

اسکار یا زخم کلیوی

عفونت‌های مکرر، به ویژه در کودکان، ممکن است باعث ایجاد آسیب دائمی در بافت کلیه شوند.

افزایش فشار خون

آسیب مزمن کلیوی ناشی از عفونت‌های مکرر می‌تواند در درازمدت خطر ابتلا به فشار خون بالا را افزایش دهد.

کاهش عملکرد کلیه

در موارد شدید و درمان نشده، عفونت‌های راجعه ممکن است منجر به افت عملکرد کلیه و بروز نارسایی کلیوی شوند.

جمع‌بندی

عفونت مکرر دستگاه ادراری یکی از مشکلات شایع به ویژه در زنان و کودکان است. تشخیص به موقع، انجام آزمایش ادرار و کشت ادرار، بررسی ناهنجاری‌های زمینه‌ای و درمان مناسب می‌تواند از بروز عوارضی مانند آسیب کلیوی، پیلونفریت و کاهش عملکرد کلیه جلوگیری کند. در افرادی که دچار عود مکرر عفونت می‌شوند، بررسی تخصصی توسط پزشک یا متخصص ارولوژی اهمیت زیادی دارد.

حضوری: با مراجعه به آزمایشگاه پاتوبیولوژی اوستا از خدمات مشاوره ژنتیک بهره‌مند شوید.

مطالب مشابه:

کست ادراری (Urinary Casts) چیست؟

عفونت ادراری در دوران بارداری | علل، علائم و روش‌های درمان

خون در ادرار و عفونت ادراری

عفونت ادراری (UTI)