کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)

کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)

کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis) یک بیماری التهابی مزمن و مادام‌العمر روده بزرگ است که باعث ایجاد التهاب و زخم در سطح داخلی کولون می‌شود. این بیماری در گروه بیماری ‌های التهابی روده (IBD) قرار دارد و در کنار بیماری کرون شایع‌ترین نوع این اختلال محسوب می‌شود.
علائم رایج UC شامل اسهال خونی، دل‌درد، کرامپ شکمی و نیاز فوری به دفع مدفوع است.

بیماران معمولاً دوره‌هایی از عود علائم (Flare-up) را تجربه می‌کنند که با اسهال خونی و دل‌درد همراه است و پس از آن وارد دوره‌های بهبودی (Remission) می‌شوند که ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها طول بکشد.

انواع کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)

نوع کولیت اولسراتیو بر اساس محل درگیری روده بزرگ مشخص می‌شود:

پروکتیت اولسراتیو (Ulcerative Proctitis):

خفیف‌ترین نوع بیماری است و تنها محدوده رکتوم (بخش انتهایی روده بزرگ نزدیک به مقعد) را درگیر می‌کند. در بسیاری از موارد، خونریزی مقعدی تنها علامت بیماری است.

پروکتوسیگموئیدیت (Proctosigmoiditis):

التهاب در رکتوم و قسمت سیگموئید روده بزرگ رخ می‌دهد. علائمی مانند اسهال خونی، دل‌درد و گرفتگی شکمی شایع است. همچنین ممکن است بیمار احساس نیاز به دفع داشته باشد ولی نتواند عمل دفع را کامل انجام دهد (این حالت در پزشکی با اصطلاح تِنِسموس – Tenesmus شناخته می‌شود).

کولیت سمت چپ (Left-sided Colitis):

التهاب از رکتوم تا بخش سمت چپ کولون گسترش می‌یابد. این نوع بیماری معمولاً باعث اسهال خونی، گرفتگی‌های شکمی در سمت چپ و کاهش وزن ناخواسته می‌شود.

پانکولیت (Pancolitis):

در این حالت کل روده بزرگ درگیر می‌شود. علائم آن شامل اسهال شدید خونی، دل‌درد، خستگی، کاهش وزن قابل‌توجه و ضعف عمومی بدن است.

کولیت اولسراتیو حاد شدید (Acute Severe Ulcerative Colitis):

نوعی نادر اما بسیار خطرناک است که کل کولون را تحت تأثیر قرار می‌دهد و باعث درد شدید شکم، اسهال مکرر همراه با خونریزی شدید، تب و کم‌آبی بدن می‌شود.

علائم کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)

شایع‌ترین علامت کولیت اولسراتیو اسهال خونی است که ممکن است همراه با وجود چرک در مدفوع باشد. سایر علائم عبارتند از:

• دل‌درد و گرفتگی شکمی
• احساس ناگهانی نیاز به دفع
• کاهش اشتها
• کاهش وزن ناخواسته
• خستگی مداوم
• تب
• کم‌آبی بدن
• درد یا التهاب مفاصل
• زخم‌های دهانی (آفت)
• درد چشمی هنگام مواجهه با نور شدید
• کم‌خونی (کاهش تعداد گلبول‌های قرمز خون)
• زخم‌های پوستی
• احساس تخلیه‌نشدن کامل روده پس از اجابت مزاج
• بیدار شدن شبانه برای دفع
• بی‌اختیاری مدفوع
• درد یا خونریزی هنگام دفع

علائم این بیماری می‌توانند دوره‌ای باشند؛ یعنی در برخی مواقع شدت بگیرند، سپس فروکش کنند و دوباره بازگردند. حتی ممکن است فرد برای هفته‌ها یا سال‌ها هیچ نشانه‌ای نداشته باشد.

علل و عوامل خطر کولیت اولسراتیو

علت

کولیت اولسراتیو زمانی رخ می‌دهد که سیستم ایمنی بدن دچار اشتباه در عملکرد می‌شود. به طور طبیعی، سیستم ایمنی برای مقابله با ویروس‌ها و باکتری‌های مضر فعال می‌شود. اما در UC، سیستم ایمنی به اشتباه به مواد غذایی، باکتری‌های مفید روده و حتی سلول‌های پوشاننده روده بزرگ حمله می‌کند. این حمله باعث التهاب و ایجاد زخم در کولون می‌شود.
پزشکان هنوز علت دقیق بیماری را نمی‌دانند، اما به نظر می‌رسد عوامل ژنتیکی و محیطی نقش مهمی داشته باشند. در برخی موارد، بیماری در میان اعضای یک خانواده بیشتر دیده می‌شود.

عوامل خطر

سن: بیشتر موارد بین 15 تا 30 سالگی یا بعد از 60 سالگی تشخیص داده می‌شوند.

ژنتیک: حدود 20% بیماران سابقه خانوادگی UC یا بیماری کرون دارند.

میکروبیوم روده: تغییرات در باکتری‌های روده می‌تواند نقش داشته باشد.

عواملی مثل استرس و رژیم غذایی باعث بروز بیماری نمی‌شوند، اما می‌توانند علائم را تحریک کنند.

تفاوت کولیت اولسراتیو با بیماری کرون و سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)

برخی بیماری‌های گوارشی دیگر علائم مشابهی با کولیت اولسراتیو دارند، اما تفاوت‌های مهمی میان آن‌ها وجود دارد:

کولیت اولسراتیو: تنها روده بزرگ و لایه مخاطی آن را درگیر می‌کند.

بیماری کرون (Crohn’s Disease): نوع دیگری از IBD است که می‌تواند هر بخش از دستگاه گوارش، از دهان تا مقعد را درگیر کرده و التهاب عمیق‌تری ایجاد کند.

سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS): اگرچه علائمی مانند اسهال، یبوست یا دل‌درد دارد، اما هیچ التهاب یا زخمی در روده ایجاد نمی‌کند و بیشتر مربوط به اختلال عملکرد حرکتی عضلات روده است.

عوارض کولیت اولسراتیو

کولیت اولسراتیو در صورت عدم کنترل می‌تواند منجر به عوارض جدی شود، از جمله:

خونریزی: که ممکن است باعث کم‌خونی شود.

پوکی استخوان: ناشی از کمبود مواد مغذی یا مصرف طولانی‌مدت کورتیکواستروئیدها.

کم‌آبی بدن (Dehydration): اگر روده بزرگ نتواند به اندازه کافی آب جذب کند، ممکن است نیاز به دریافت مایعات وریدی (IV) باشد.

التهاب خارج ‌روده‌ای: در برخی افراد، التهاب می‌تواند مفاصل، پوست یا چشم‌ها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

کولیت برق‌آسا (Fulminant Colitis): نوعی حمله شدید که ممکن است باعث پارگی روده بزرگ یا انتشار عفونت در بدن شود. در این حالت حرکات روده متوقف شده و شکم متورم می‌شود.

مگاکولون سمی (Toxic Megacolon): در نتیجه کولیت برق‌آسا، روده بزرگ به شدت متورم یا پاره می‌شود. این یک عارضه خطرناک است و اغلب به جراحی فوری نیاز دارد.

بیماری‌های کبدی: التهاب مجاری صفراوی یا ایجاد بافت اسکار در کبد می‌تواند رخ دهد.

سرطان روده بزرگ: افراد مبتلا به کولیت اولسراتیو، به‌ویژه کسانی که کل روده بزرگ درگیر است یا مدت طولانی به بیماری مبتلا بوده‌اند، بیشتر در معرض سرطان کولون قرار دارند.

تشخیص کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)

پزشک برای اطمینان از ابتلا به کولیت اولسراتیو و سایر بیماری‌های گوارشی از آزمایش‌ها و روش‌های مختلف استفاده می‌کند:

1. آزمایش خون (Blood Tests)

CBC (شمارش کامل خون): بررسی کم‌خونی ناشی از خونریزی روده یا کاهش هموگلوبین.

CRP و ESR: نشان‌دهنده میزان التهاب فعال در بدن.

الکترولیت‌ها (سدیم، پتاسیم و …): ارزیابی کم‌آبی و اختلالات متابولیک.

آزمایش‌های کبدی (LFTs): بررسی درگیری کبد یا بیماری‌های همراه مانند کلانژیت اسکلروزان اولیه.

2. آزمایش مدفوع (Stool Tests)

کالپروتکتین و لاکتوفرین مدفوع: مارکرهای غیرتهاجمی برای تشخیص التهاب فعال در روده.

کشت مدفوع: جهت رد عفونت‌های باکتریایی.

بررسی انگل و تخم انگل (O&P): برای افتراق با اسهال‌های انگلی.

آزمایش خون مخفی در مدفوع (FOBT): برای شناسایی خونریزی‌های پنهان.

3. روش‌های تصویربرداری (Imaging)

سی‌تی اسکن شکم و لگن (CT Scan): ارزیابی شدت التهاب و عوارض مثل مگاکولون سمی یا سوراخ شدن روده.

MRI انتروگرافی: به‌ویژه در جوانان و برای بررسی بدون اشعه یونیزان.

باریوم انما (Barium Enema): امروزه کمتر استفاده می‌شود ولی در برخی موارد کمک‌کننده است.

4. اندوسکوپی و نمونه‌برداری (Endoscopy & Biopsy)

سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر: مشاهده مستقیم التهاب در بخش انتهایی روده.

کولونوسکوپی کامل: بررسی تمام روده بزرگ و گرفتن نمونه بافتی (بیوپسی) برای تأیید تشخیص.

بیوپسی: کمک به افتراق کولیت اولسراتیو از بیماری کرون یا سایر کولیت‌ها (مانند کولیت عفونی).

5. آزمایشات افتراقی (Differential Tests)

گاهی پزشک برای رد بیماری‌های مشابه از تست‌های زیر استفاده می‌کند:

سرولوژی (pANCA و ASCA): بیشتر برای افتراق کولیت اولسراتیو از بیماری کرون.

تست‌های عفونت ویروسی یا باکتریایی (مثل CMV در بیماران ایمونوساپرس).

درمان کولیت اولسراتیو

اهداف اصلی درمان در کولیت اولسراتیو عبارتند از:

• کاهش علائم و کمک به ترمیم روده بزرگ
• پیشگیری از عود بیماری

راهکارهای درمانی شامل تغییر رژیم غذایی، مصرف دارو یا جراحی هستند:

1. رژیم غذایی

• برخی خوراکی‌ها می‌توانند علائم را تشدید کنند. معمولاً غذاهای نرم و کم‌ادویه نسبت به غذاهای پرادویه یا پرفیبر کمتر مشکل‌ساز هستند.
• در صورت عدم تحمل لاکتوز، ممکن است پزشک توصیه کند مصرف لبنیات را کاهش دهید یا قطع کنید.
• یک رژیم متعادل شامل فیبر کافی، پروتئین کم‌چرب، میوه و سبزیجات می‌تواند نیاز بدن به ویتامین‌ها و مواد مغذی را تأمین کند.

2. داروها

پزشک بسته به شدت بیماری، داروهای مختلفی تجویز می‌کند:

آنتی‌بیوتیک‌ها: برای مقابله با عفونت و کمک به ترمیم روده بزرگ.

آمینوسالیسیلات‌ها (5-ASA): داروهای ضدالتهاب خوراکی یا موضعی (شیاف یا انما) برای کنترل علائم.

کورتیکواستروئیدها: در موارد شدید یا زمانی که 5-ASA مؤثر نباشد، به صورت کوتاه‌مدت تجویز می‌شوند.

ایمونومدولاتورها: با سرکوب سیستم ایمنی، از حمله آن به روده جلوگیری می‌کنند. اثر آن‌ها ممکن است تا 3 ماه زمان ببرد.

بیولوژیک‌ها: داروهایی ساخته‌شده از پروتئین‌های سلولی زنده، مخصوص بیماران با کولیت اولسراتیو شدید.

مهارکننده‌های JAK: داروهای خوراکی که سریع عمل کرده و به ایجاد و حفظ بهبود بیماری کمک می‌کنند.

مدولاتورهای گیرنده S1P: داروی خوراکی برای بیماران با کولیت اولسراتیو متوسط تا شدید.

لوپرامید: برای کنترل یا توقف اسهال، اما تنها باید با توصیه پزشک مصرف شود.

3. جراحی

در مواردی که درمان دارویی مؤثر نباشد یا بیماری بسیار شدید باشد، ممکن است نیاز به جراحی باشد:

کولکتومی: برداشتن کامل روده بزرگ.

پروکتوکولکتومی: برداشتن روده بزرگ و رکتوم. در این روش پزشک می‌تواند با استفاده از روده کوچک، یک کیسه داخلی (Ileal Pouch) ایجاد کرده و آن را به مقعد متصل کند. این روش که به آن اتصال کیسه ایلئال به مقعد (IPAA) گفته می‌شود، به فرد اجازه می‌دهد بدون نیاز به کیسه خارجی، دفع طبیعی داشته باشد.

پیش‌آگهی و سبک زندگی با کولیت اولسراتیو

برخی بیماران تنها یک بار دچار حمله می‌شوند، اما در بسیاری علائم به طور دوره‌ای عود می‌کند.

مصرف منظم دارو و اجتناب از محرک‌ها (استرس، NSAIDها و غذاهای خاص) برای کنترل بیماری ضروری است.

پیگیری منظم پزشکی، انجام آزمایش‌ها و کولونوسکوپی دوره‌ای برای غربالگری سرطان کولون اهمیت بالایی دارد.

پیشگیری از عود بیماری:

راهکارها شامل:

• مدیریت استرس با خواب کافی، ورزش و مدیتیشن
• پرهیز از داروهای NSAID مثل ایبوپروفن و استفاده از استامینوفن برای کنترل درد
• شناسایی و حذف غذاهای محرک (مثل لبنیات یا فیبر بالا در برخی افراد)

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت مشاهده علائم زیر، مراجعه فوری ضروری است:

• اسهال مداوم و شدید
• خونریزی از مقعد یا مدفوع خونی همراه با لخته
• درد شکمی مداوم همراه با تب بالا

نتیجه گیری

کولیت اولسراتیو یک بیماری التهابی مزمن روده بزرگ است که درمان قطعی آن فقط با جراحی امکان‌پذیر است. با این حال، اکثر بیماران می‌توانند با داروها، تغییر سبک زندگی و اجتناب از محرک‌ها، بیماری را کنترل کرده و دوره‌های طولانی بهبودی را تجربه کنند. پیگیری منظم پزشکی و همکاری با تیم درمانی برای پیشگیری از عوارض طولانی‌مدت بسیار مهم است.

حضوری: با مراجعه به آزمایشگاه پاتوبیولوژی اوستا از خدمات مشاوره ژنتیک بهره‌مند شوید.

مطالب مشابه:

باکتری کلستریدیوم سایندنس درمانی برای کولیت اولسراتیو

نگلیریا فاولری

بزرگی طحال (اسپلنومگالی)

بوتولیسم

منبع: my.clevelandclinic – webmd