چه عواملی باعث نازایی در زنان می شود؟

چه عواملی باعث نازایی در زنان می شود؟

اگر در تلاش برای بارداری هستید اما با مشکل در لقاح یا حفظ بارداری روبه‌رو می‌شوید، ممکن است دچار ناباروری زنانه باشید. پزشکان متخصص باروری می‌توانند علت نازایی را شناسایی کرده و براساس شرایط فردی شما بهترین روش درمان را پیشنهاد دهند. هدف از این ارزیابی‌ها، کمک به شما برای درک مشکل و افزایش توان بارداری است.

در ادامه با شایع‌ترین دلایل نازایی در زنان آشنا می‌شویم.

ناباروری مرتبط با تخمک

برای بارداری طبیعی، سیستم تولید مثل زنانه باید هر ماه یک تخمک بالغ آزاد کند. مشکلات مربوط به تخمک را می‌توان در دو گروه بررسی کرد:

• اختلال در تخمک‌گذاری
• کاهش تعداد یا کیفیت تخمک‌ها

اختلالات تخمک‌گذاری

اگر چرخه قاعدگی منظم (هر 24 تا 35 روز یک‌بار) نباشد، احتمال دارد تخمک‌گذاری به‌صورت نامنظم یا اصلاً انجام نشود. در نبود تخمک‌گذاری، لقاح امکان‌پذیر نخواهد بود.

زنانی که هر ماه پریود می‌شوند و علایمی مثل حساسیت سینه‌ها قبل از قاعدگی دارند، معمولاً تخمک‌گذاری انجام می‌دهند. اما اگر پریود نامنظم باشد و مشخص شود که تخمک‌گذاری رخ نمی‌دهد، باید علت بررسی شود.

از مهم‌ترین دلایل اختلال در تخمک‌گذاری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1. سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)

تشخیص PCOS معمولاً با وجود حداقل سه علامت انجام می‌شود:

بی‌نظمی قاعدگی

افزایش هورمون‌های آندروژن (مانند موهای زائد یا آکنه)

ظاهر پلی‌کیستیک تخمدان‌ها در سونوگرافی

این وضعیت حدود 5 تا 8 درصد از زنان در سن باروری را درگیر می‌کند.

2. نارسایی زودرس تخمدان (POI)

در این حالت، ذخیره تخمدانی بسیار پایین است و فرد ممکن است دچار پریودهای نامنظم و گرگرفتگی شود. برای این تشخیص، سن بیمار باید زیر 40 سال باشد.

3. مشکلات تیروئید یا افزایش پرولاکتین

اختلال در ترشح هورمون تیروئید (کم‌کاری یا پرکاری) یا بالا بودن سطح پرولاکتین می‌تواند باعث توقف یا بی‌نظمی تخمک‌گذاری شود.

4. اختلال عملکرد هیپوتالاموس

هیپوتالاموس بخشی از مغز است که غده هیپوفیز و هورمون‌های مرتبط با تخمک‌گذاری را کنترل می‌کند. استرس‌ شدید، کاهش وزن یا تغذیه نامناسب می‌تواند باعث کاهش ترشح هورمون‌های لازم برای تخمک‌گذاری شود.

کاهش تعداد یا کیفیت تخمک‌ها

گاهی با وجود تخمک‌گذاری منظم، تعداد یا کیفیت تخمک‌ها مناسب نیست و این موضوع می‌تواند باروری را مختل کند.

برای درک بهتر این موضوع، باید روند طبیعی کاهش ذخیره تخمدان را بشناسیم:

• در دوران جنینی: حدود 5 تا 6 میلیون تخمک
• هنگام تولد: حدود 2 میلیون
• در آغاز بلوغ: چندصد هزار
• در سن 37 تا 38 سالگی: حدود 25 هزار
• در دوران یائسگی: تخمک عملکردی وجود ندارد

هر ماه فقط یک تخمک آزاد می‌شود و بقیه از بین می‌روند، بنابراین ذخیره تخمدان به‌صورت تدریجی و تصاعدی کاهش پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، با افزایش سن، کیفیت تخمک‌ها نیز کاهش می‌یابد. چون تخمک‌ها از قبل از تولد در بدن وجود دارند، تقسیم سلولی آنها ممکن است دچار خطا شود و تعداد کروموزوم‌ها غیرطبیعی شود. این موضوع می‌تواند باعث سقط جنین یا عدم لانه‌گزینی شود.

چگونه پزشک تخمک‌گذاری و ذخیره تخمدان را ارزیابی می‌کند؟

ارزیابی تخمک‌گذاری:

از طریق بررسی سابقه قاعدگی و آزمایش سطح هورمون پروژسترون در نیمه دوم چرخه انجام می‌شود.

بررسی ذخیره تخمدان:

اندازه‌گیری هورمون‌های FSH و استرادیول در روز دوم یا سوم سیکل قاعدگی انجام می‌گیرد تا تعداد تخمک‌های باقیمانده تخمین زده شود.

ناباروری مرتبط با سن

بررسی ناباروری بدون در نظر گرفتن نقش سن، ناقص است. امروزه بسیاری از زنان بارداری را به اواخر دهه 30 و دهه 40 زندگی موکول می‌کنند و این موضوع باعث افزایش قابل توجه ناباروری به دلیل «عامل سن» شده است.

مطالعات متعدد، از جمله آمار موفقیت IVF، نشان می‌دهند که با ورود زنان به اواخر دهه 30، احتمال بارداری کاهش چشمگیری پیدا می‌کند. بر اساس تحقیقات:

• احتمال بارداری در یک چرخه برای زن 20 ساله حدود 30 درصد
• در سن 30 سالگی حدود 20 درصد
• در سن 40 سالگی حدود 10 درصد
• و در سن 45 سالگی تنها 2 تا 3 درصد است

همزمان با این افت باروری، میزان سقط جنین نیز افزایش می‌یابد؛ از 10 درصد در سن 20 سالگی به 40 درصد در سن 45 سالگی.

علت کاهش باروری با افزایش سن

کیفیت تخمک با گذشت زمان کاهش می‌یابد. زنان با تعداد مشخصی تخمک متولد می‌شوند و برخلاف مردان که هر 70 تا 80 روز اسپرم جدید تولید می‌کنند، امکان جایگزینی تخمک وجود ندارد. بنابراین با افزایش سن، هم تعداد و هم کیفیت تخمک‌ها افت می‌کند که این موضوع باعث کاهش باروری و افزایش اختلالات کروموزومی در جنین می‌شود.

به همین دلیل توصیه می‌شود زنان بالای 34 سال در هفته 16 تا 17 بارداری، آمنیوسنتز انجام دهند تا ناهنجاری‌های کروموزومی جنین بررسی شود.

مطالعات نشان می‌دهند که از حدود سن 37 سالگی، افت تعداد و کیفیت تخمک‌ها شتاب می‌گیرد و نرخ بارداری به‌طور محسوس کاهش پیدا می‌کند. یکی از شایع‌ترین علل ناباروری در این گروه سنی، «پیری زودرس تخمدان» است؛ یعنی عملکرد تخمدان‌ها نسبت به سن واقعی فرد پایین‌تر است. بنابراین بررسی ذخیره تخمدان برای تمام زنانی که برای درمان ناباروری مراجعه می‌کنند ضروری است.

ناباروری مرتبط با رحم

برخی مشکلات رحمی می‌توانند مانع لانه‌گزینی جنین و رشد طبیعی آن شوند. رحم از طریق دهانه رحم به واژن و از طریق لوله‌های فالوپ به لگن مرتبط است. تخمک بعد از آزاد شدن از تخمدان وارد این لوله‌ها می‌شود.

از مهم‌ترین علل رحمی ناباروری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

فیبروم‌های رحمی

رشد بیش از حد بافت عضلانی رحم است که بسته به محل و اندازه می‌تواند در لانه‌گزینی و رشد جنین اختلال ایجاد کند.

پولیپ‌های رحمی

رشد غیرطبیعی بافت آندومتر که می‌تواند مانع جایگیری یا رشد مناسب جنین شود.

چسبندگی یا زخم داخل رحم (سندروم آشرمن)

این وضعیت ممکن است باعث ناهنجاری‌هایی مانند سپتوم رحمی و مشکل در لانه‌گزینی شود.

برای بررسی سلامت حفره رحم، پزشک معمولاً از تست‌های زیر استفاده می‌کند:

• هیستروسالپنگوگرافی (HSG)
• سونوگرافی با تزریق سالین (Saline Sonography)

در این روش‌ها ماده حاجب داخل حفره رحم تزریق و سپس تصویربرداری انجام می‌شود تا نواحی غیرطبیعی شناسایی شوند.

ناباروری مرتبط با لوله‌های فالوپ

لوله فالوپ وظیفه دارد پس از تخمک‌گذاری، تخمک را از سطح تخمدان دریافت کند. در این محل، لقاح بین اسپرم و تخمک انجام می‌شود و سپس جنین طی چند روز از لوله عبور کرده و وارد رحم می‌شود.

درون لوله فالوپ پر از پرزهای مویی‌شکل ظریفی است که حمل اسپرم، تخمک و جنین را تسهیل می‌کنند. اگر یکی یا هر دو لوله آسیب‌دیده یا مسدود باشند، اسپرم و تخمک امکان تلاقی ندارند و لقاح صورت نمی‌گیرد. حتی اگر لقاح انجام شود اما لوله آسیب‌دیده باشد، جنین ممکن است نتواند به رحم برسد.

عوامل آسیب و انسداد لوله رحم:

بیماری‌های مقاربتی مانند سوزاک یا کلامیدیا؛ اگر درمان نشوند می‌توانند به ایجاد زخم و چسبندگی و انسداد لوله منجر شوند.

جراحی‌های لگنی مثل برداشت کیست تخمدان یا عمل آپاندیس.

اندومتریوز که می‌تواند موجب ایجاد بافت اسکار، آسیب لوله و انسداد آن شود.

پزشک می‌تواند با انجام تست هیستروسالپنگوگرافی (HSG) بررسی کند که لوله‌ها باز هستند یا خیر. در این تست، ماده رنگی به رحم و لوله‌ها تزریق می‌شود و با تصویربرداری مشخص می‌شود که آیا مایع وارد لوله شده و به داخل لگن ریخته است یا خیر.

عفونت‌های لگنی

رایج‌ترین علت آسیب لوله‌های فالوپ، عفونت‌های لگنی ناشی از بیماری‌های مقاربتی مانند سوزاک (Gonorrhea) و کلامیدیا است. این عفونت‌ها اغلب در زنان جوان و فعال از نظر جنسی مشاهده می‌شود و ممکن است بدون علائم واضح باشد. برخی بیماران تنها چند روز قبل از مراجعه دچار ترشح واژینال و درد لگنی می‌شوند.

اگر عفونت به‌موقع تشخیص داده شود، آنتی‌بیوتیک می‌تواند از عوارض طولانی‌مدت جلوگیری کند. اما در صورت عدم درمان، باکتری‌ها از رحم عبور کرده و به لوله‌ها می‌رسند. در این شرایط بیماری به نام بیماری التهابی لگن (PID) شناخته می‌شود که می‌تواند بسیار جدی باشد.

بیماری التهابی لگن (PID)

سطح آسیب در PID می‌تواند متفاوت باشد:

موارد خفیف: فقط لایه داخلی لوله آسیب می‌بیند، اما این آسیب می‌تواند باعث ناباروری یا بارداری خارج‌رحمی شود.

موارد شدید: فیمبریا (انتهای لوله) آسیب‌دیده و ممکن است دچار انسداد یا تجمع مایع شود که به آن هیدروسالپنکس گفته می‌شود.

در چنین شرایطی لوله نمی‌تواند تخمک را دریافت کند و ناباروری ایجاد می‌شود. ممکن است فقط یک لوله مسدود باشد، اما حتی لوله باز نیز ممکن است به دلیل آسیب سلولی، عملکرد طبیعی نداشته باشد.

اندومتریوز

اندومتریوز یکی از رایج‌ترین و پیچیده‌ترین اختلالات زنان است. در این بیماری، بافتی شبیه به لایه داخلی رحم (آندومتر)، خارج از رحم رشد می‌کند؛ روی تخمدان‌ها، لوله‌های فالوپ، روده‌ها یا پرده صفاق.

عوامل ژنتیکی و اختلالات سیستم ایمنی می‌توانند خطر ابتلا را افزایش دهند. علت دقیق هنوز مشخص نیست، اما می‌دانیم زنان مبتلا به اندومتریوز نسبت به سایرین باروری کمتری دارند.

تشخیص اندومتریوز

پزشک معمولاً براساس شرح حال و معاینه به اندومتریوز مشکوک می‌شود، اما تنها راه تشخیص قطعی، جراحی لاپاراسکوپی است. این بیماری بیشتر در دهه 30 و 40 زندگی مشاهده می‌شود، اما در هر سن باروری ممکن است رخ دهد. حدود 15 درصد از زنان نابارور مبتلا به اندومتریوز هستند.

مراحل اندومتریوز

1 تا 2: وجود ضایعات کوچک داخل لگن، بدون اختلال آناتومیک در دریافت تخمک

3 تا 4: ایجاد چسبندگی شدید، کیست تخمدان و آسیب عملکردی لوله‌ها و تخمدان‌ها

علائم شایع

• لگن درد پیش از قاعدگی
• درد شدید هنگام قاعدگی
• درد در زمان رابطه جنسی

شدت درد همیشه با میزان پیشرفت بیماری ارتباط ندارد.

درمان اندومتریوز

اگر درد مشکل اصلی باشد، لاپاراسکوپی و تخریب ضایعات می‌تواند بسیار مؤثر باشد. اگر هدف بارداری باشد، پزشک ابتدا باز بودن لوله‌ها را بررسی می‌کند. در صورت باز بودن لوله‌ها، می‌توان چند دوره تحریک تخمک‌گذاری و IUI را امتحان کرد و در صورت عدم موفقیت، IVF انجام داد. اگر چسبندگی یا آسیب شدید وجود داشته باشد، IVF از ابتدا بهترین گزینه است.

جراحی‌های قبلی

یکی دیگر از علل شایع آسیب لوله‌های فالوپ، سابقه جراحی‌های شکمی یا لگنی است؛ مانند:

• جراحی کیست تخمدان
• عمل اندومتریوز
• برداشتن فیبروم
• آپاندیسیت
• دیورتیکولیت

هر زمان برشی روی بافت‌هایی مثل رحم یا تخمدان ایجاد شود، بدن ممکن است اسکار (چسبندگی) تولید کند. اگر این اسکار به لوله‌های فالوپ برسد، حرکت آزاد آنها مختل می‌شود و تخمک قادر به ورود نخواهد بود. اگر سطح تخمدان دچار چسبندگی شود، ممکن است مانند یک پوشش از آزاد شدن تخمک جلوگیری کند.
در چنین شرایطی، ارزیابی لوله‌ها با هیستروسالپنگوگرافی یا لاپاراسکوپی ضروری است.

عوامل ژنتیکی

در موارد نادر، زن ممکن است به‌طور مادرزادی بدون لوله‌های فالوپ متولد شود. این وضعیت معمولاً با اختلالات رحمی یا تخمدانی همراه است و تشخیص آن معمولاً با لاپاراسکوپی انجام می‌شود. زنان فاقد لوله رحم همچنان می‌توانند از طریق IVF باردار شوند.

بیماری‌های رحمی

رحم محل رشد جنین است و هرگونه اختلال در آن می‌تواند باعث ناباروری یا سقط شود.

بدنه رحم از عضله صاف تشکیل شده و فضای داخلی آن با لایه‌ای به نام آندومتر پوشیده شده است. این لایه برای لانه‌گزینی جنین ضروری است و باید ضخامت و ساختار طبیعی داشته باشد.
هورمون‌های استروژن و پروژسترون که توسط تخمدان‌ها ترشح می‌شوند، در آماده‌سازی آندومتر نقش کلیدی دارند.

فیبروئیدهای رحمی

فیبروئیدها یا میوماها تومورهای خوش‌خیم عضله رحم هستند و شیوع بالایی دارند. تقریباً از هر چهار زن، یک نفر در طول زندگی خود حداقل یک‌بار دچار فیبروئید می‌شود. این توده‌ها معمولاً خطرناک نیستند و تحت‌تأثیر هورمون استروژن می‌توانند به اندازه‌های مختلف رشد کنند.

علائم فیبروئیدهای بزرگ

فیبروئیدهایی که رشد قابل‌توجهی دارند ممکن است با علائم زیر همراه باشند:

• درد یا احساس فشار در لگن
• ناراحتی حین رابطه جنسی
• احساس سنگینی در شکم
• مشکلات ادراری
• خونریزی غیرطبیعی رحم

با ورود به دوران یائسگی و کاهش سطح استروژن، اندازه فیبروئیدها معمولاً کوچک‌تر می‌شود.

محل قرارگیری فیبروئید و تأثیر آن بر باروری

موقعیت فیبروئید نقش مهمی در میزان اثرگذاری آن دارد. انواع مختلف فیبروئید شامل:

1) فیبروئیدهای داخل دیواره رحم (Intramural)

2) فیبروئیدهای بیرونی یا پایه‌دار (Serosal یا Pedunculated)

3) فیبروئیدهای زیرمخاطی و داخل حفره رحم (Submucosal)

اگر اندازه فیبروئید بزرگ باشد و به دیواره داخلی رحم نزدیک شود، می‌تواند بر لانه‌گزینی جنین تأثیر بگذارد، باعث ناباروری شود یا احتمال سقط جنین را افزایش دهد. در چنین شرایطی، خارج کردن فیبروئید پیش از اقدام به بارداری توصیه می‌شود.

چسبندگی‌های رحمی (Adhesions)

چسبندگی یا اسکار داخل حفره رحم می‌تواند باعث اختلال در باروری شود. شایع‌ترین دلایل ایجاد چسبندگی عبارت‌اند از:

• عفونت‌های رحمی

جراحی‌های داخل رحم مانند:

• کورتاژ (D&C)
• جراحی فیبروم
• برداشتن پولیپ

کورتاژ چیست؟

در این روش، پزشک لایه داخلی رحم را برای خارج کردن بافت‌های غیرطبیعی تراش می‌دهد. اگر این کار با شدت زیاد، بعد از زایمان یا در شرایط عفونی انجام شود، ممکن است به بافت رحم آسیب بزند و اسکار ایجاد کند.

بسیاری از زنان مبتلا به چسبندگی هیچ علامتی ندارند و مشکل هنگام بررسی ناباروری با سونوگرافی یا هیستروسالپنگوگرام (HSG) تشخیص داده می‌شود.
در موارد شدید، ممکن است:

قاعدگی قطع شود یا خونریزی بسیار کم باشد، زیرا بیشتر بخش آندومتر با اسکار پوشیده شده و سطح ریزش آن کاهش می‌یابد.

ناهنجاری‌های مادرزادی رحم (Congenital Anomalies)

برخی زنان از بدو تولد دچار ناهنجاری‌های ساختاری رحم هستند که شدت آن می‌تواند خفیف تا شدید باشد. این ناهنجاری‌ها شامل:

• رحم بسیار کوچک یا فاقد رحم
• وجود دیواره یا سپتوم در وسط رحم
• تقسیم رحم به دو بخش

این مشکلات می‌تواند مانع لانه‌گزینی جنین شده و باعث نازایی یا سقط مکرر شود.
تشخیص معمولاً با روش‌های زیر انجام می‌گیرد:

• هیستروسالپنگوگرام (HSG)
• لاپاراسکوپی

در موارد خفیف مانند سپتوم کوچک، اصلاح جراحی به‌صورت سرپایی انجام می‌شود. در ناهنجاری‌های شدید، تنها راه موفقیت، استفاده از رحم جایگزین (Surrogacy) است.

ناباروری با علت نامشخص (Unexplained Infertility)

اگر پس از انجام آزمایش‌ها علت خاصی برای ناباروری پیدا نشود، بیمار دچار «ناباروری بدون علت مشخص» شناخته می‌شود. معمولاً این برچسب زمانی زده می‌شود که بررسی‌ها کامل نبوده باشند.

نکته مهم این است که این نوع تشخیص لزوماً پیش‌آگهی بهتری ندارد؛ برعکس، ممکن است نشان‌دهنده مشکلی پنهان و پیچیده‌تر باشد.

در برخی موارد، علت نازایی بعد از شروع درمان (مثل IVF) مشخص می‌شود. برای مثال، اگر اسپرم توان باروری خوبی نداشته باشد، طی IVF مشخص شده و در نهایت تشخیص ناباروری با عامل مردانه ثبت می‌شود.

عوارض و پیامدهای بیماری‌های لوله فالوپ

در صورت آسیب یا انسداد لوله‌های رحمی، احتمال بروز این مشکلات وجود دارد:

• درد لگنی به دلیل تورم یا اتساع لوله
• افزایش خطر بارداری خارج‌رحمی (Ectopic Pregnancy)

در بارداری خارج‌رحمی، تخم بارورشده در لوله گیر می‌کند، رشد می‌کند و در نهایت ممکن است باعث پارگی لوله و درد شدید شود. این وضعیت اورژانسی است و نیاز به درمان فوری دارد.

اختلالات تخمک‌گذاری و قاعدگی (Ovulation Disorders)

تخمک‌گذاری و تولید تخمک سالم، اساس باروری است. بنابراین اولین مرحله بررسی ناباروری زنان، ارزیابی تخمدان‌هاست.

تشخیص اختلالات تخمک‌گذاری

پزشک ابتدا الگوی قاعدگی را بررسی می‌کند. در صورت منظم‌بودن سیکل، احتمال تخمک‌گذاری ماهیانه بالا است.
برای تأیید تخمک‌گذاری از دو روش استفاده می‌شود:

1. آزمایش خون برای سنجش سطح پروژسترون (یک هفته پس از زمان تخمک‌گذاری مورد انتظار). سطح بالای 3 نانوگرم در دسی‌لیتر نشان‌دهنده تخمک‌گذاری است.
2. سونوگرافی سریالی برای پیگیری رشد فولیکول و زمان تخمک‌گذاری.

زن به‌طور متوسط در طول عمر تولیدمثلی خود حدود 400 بار تخمک‌گذاری می‌کند. پس از 50 یا 51 سالگی، با اتمام ذخیره تخمدان، یائسگی آغاز می‌شود.

دوره پره‌منوپاز و بلوغ

چند سال پیش از یائسگی، سیکل‌ها نامنظم و تخمک‌گذاری‌ها غیرقابل پیش‌بینی می‌شوند. کاهش استروژن می‌تواند گرگرفتگی و بی‌نظمی قاعدگی ایجاد کند.
در سال‌های آغاز بلوغ نیز، چند ماه قاعدگی نامنظم به دلیل تخمک‌گذاری نامنظم طبیعی است.

اختلالات تخمک‌گذاری شایع‌ترین علت نازایی زنان محسوب می‌شوند و شدت آن از تأخیر در تخمک‌گذاری تا آمنوره (قطع کامل قاعدگی) متغیر است.

مطالب مشابه:

آزمایش عملکرد مثانه چیست؟

رحم دوشاخ چیست؟

تفاوت پولیپ و فیبروم رحم

خونریزی غیرطبیعی رحم

منبع: pfcla