کم ‌خونی در بارداری | علائم، عوارض و روش‌های درمان و پیشگیری

کم ‌خونی در بارداری | علائم، عوارض و روش‌های درمان و پیشگیری

کم ‌خونی یکی از مشکلات شایع دوران بارداری است. در این حالت، تعداد گلبول‌های قرمز سالم در خون کافی نیست و در نتیجه اکسیژن‌رسانی به بافت‌های بدن مادر و جنین کاهش پیدا می‌کند.

چرا کم‌ خونی در بارداری اتفاق می‌افتد؟

در دوران بارداری، بدن مادر حجم خون بیشتری تولید می‌کند تا رشد جنین را پشتیبانی کند. اگر دریافت آهن و ویتامین‌های ضروری کافی نباشد، بدن قادر به تولید گلبول‌های قرمز موردنیاز نخواهد بود و کم‌خونی ایجاد می‌شود.

کم‌خونی خفیف در بارداری طبیعی است؛ اما در برخی موارد، کاهش شدید آهن یا ویتامین‌ها می‌تواند خطرناک بوده و باعث عوارضی مانند زایمان زودرس شود.

علائم کم‌ خونی در بارداری

• احساس خستگی و ضعف مداوم
• رنگ‌پریدگی پوست و لب‌ها
• تنگی نفس یا سرگیجه
• ضربان قلب سریع‌تر از حالت طبیعی

انواع کم ‌خونی در دوران بارداری

چند نوع کم‌خونی ممکن است در این دوران ایجاد شود که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:

1. کم‌ خونی فقر آهن

شایع‌ترین نوع کم‌ خونی در بارداری است. در این حالت بدن آهن کافی برای ساخت هموگلوبین (پروتئین موجود در گلبول‌های قرمز که اکسیژن را حمل می‌کند) ندارد. در نتیجه بافت‌های بدن و جنین اکسیژن کافی دریافت نمی‌کنند.

2. کم‌ خونی ناشی از کمبود فولات (ویتامین B9)

فولات یک ویتامین گروه B است که در سبزیجات سبز برگ و برخی مواد غذایی دیگر وجود دارد. بدن برای تولید سلول‌های جدید و گلبول‌های قرمز سالم به فولات نیاز دارد. زنان باردار به میزان بیشتری از فولات احتیاج دارند و کمبود آن می‌تواند علاوه بر کم ‌خونی، باعث نقایص مادرزادی مانند مشکلات لوله عصبی (اسپینا بیفیدا) و کم‌ وزنی نوزاد شود.
نکته: مکمل‌ های فولات به شکل اسید فولیک در دسترس هستند.

3. کم‌ خونی ناشی از کمبود ویتامین B12

ویتامین B12 نقش کلیدی در ساخت گلبول‌های قرمز دارد. کمبود آن بیشتر در افرادی مشاهده می‌شود که گوشت، مرغ، لبنیات و تخم‌مرغ مصرف نمی‌کنند. این نوع کم‌خونی می‌تواند خطر نقص لوله عصبی در جنین و حتی زایمان زودرس را افزایش دهد.

سایر علل کم‌ خونی در بارداری

از دست دادن خون در حین یا بعد از زایمان نیز می‌تواند یکی از دلایل کم‌خونی باشد.

عوامل خطر کم‌ خونی در بارداری

به طور کلی، تمام زنان باردار در معرض ابتلا به کم‌خونی هستند، زیرا در این دوران نیاز بدن به آهن و اسید فولیک افزایش پیدا می‌کند. با این حال، احتمال بروز کم‌خونی در شرایط زیر بیشتر است:

• بارداری دو یا چندقلو
• داشتن فاصله کم بین دو بارداری
• تهوع و استفراغ شدید در اوایل بارداری (ویار صبحگاهی شدید)
• بارداری در سنین نوجوانی
• مصرف ناکافی مواد غذایی سرشار از آهن
• سابقه ابتلا به کم‌خونی قبل از بارداری

توجه داشته باشید: در مراحل ابتدایی، کم‌خونی ممکن است بدون علامت باشد. همچنین برخی علائم آن (مثل خستگی) شبیه علائم طبیعی بارداری هستند؛ به همین دلیل انجام آزمایش خون در ویزیت‌های دوران بارداری بسیار ضروری است.

عوارض کم‌خونی درمان‌ نشده در بارداری

اگر کم‌خونی ناشی از فقر آهن شدید بوده و درمان نشود، می‌تواند منجر به:

• تولد نوزاد نارس یا کم‌وزن
• نیاز به انتقال خون در هنگام زایمان
• افسردگی پس از زایمان
• کم‌خونی در نوزاد
• تأخیر در رشد و تکامل کودک شود.

کمبود فولات درمان ‌نشده نیز می‌تواند خطر تولد نوزاد نارس، کم‌وزن یا مبتلا به نقایص مادرزادی لوله عصبی (مانند اسپینا بیفیدا) را افزایش دهد.

کمبود ویتامین B12 در دوران بارداری هم می‌تواند احتمال بروز نقایص لوله عصبی و زایمان زودرس را بالا ببرد.

آزمایش‌ های تشخیصی کم‌ خونی در بارداری

در اولین ویزیت دوران بارداری، آزمایش خون برای بررسی کم‌خونی انجام می‌شود. مهم‌ترین این تست‌ها عبارتند از:

1. آزمایش CBC (شمارش کامل سلول‌های خونی)

• بررسی تعداد گلبول‌های قرمز (RBC)
• میزان هموگلوبین (Hb)
• درصد هماتوکریت (Hct)
• شاخص‌های گلبول قرمز (MCV, MCH, MCHC) برای تعیین نوع کم‌خونی

2. آزمایش فریتین سرم (Serum Ferritin)

سطح فریتین نشان‌دهنده ذخایر آهن بدن است. کاهش آن بیانگر کم‌خونی فقر آهن می‌باشد.

3. آزمایش آهن سرم و TIBC

Iron (Fe): میزان آهن موجود در خون

TIBC: ظرفیت کل اتصال آهن

Transferrin Saturation: درصد اشباع ترانسفرین با آهن

این تست‌ها به افتراق کم‌خونی ناشی از فقر آهن از سایر انواع کمک می‌کنند.

4. آزمایش ویتامین B12

کمبود ویتامین B12 می‌تواند باعث کم‌خونی مگالوبلاستیک شود که در بارداری خطر نقص لوله عصبی و زایمان زودرس را افزایش می‌دهد.

5. آزمایش فولات (Folic Acid)

سطح پایین فولات نشانه کم‌خونی ناشی از کمبود فولات است که می‌تواند منجر به نقایص مادرزادی مانند اسپینا بیفیدا شود.

6. آزمایش رتیکولوسیت (Reticulocyte Count)

بررسی میزان تولید گلبول قرمز جدید در مغز استخوان؛ برای ارزیابی پاسخ بدن به کم‌خونی.

7. آزمایش الکتروفورز هموگلوبین (Hemoglobin Electrophoresis)

برای تشخیص کم‌خونی‌های ارثی مانند تالاسمی یا هموگلوبینوپاتی‌ها که در برخی مناطق شیوع بیشتری دارند.

8. تست عملکرد تیروئید (TSH, T4)

گاهی کم‌ کاری یا پرکاری تیروئید می‌تواند باعث کم‌خونی شود؛ بنابراین در موارد مشکوک بررسی هورمون‌های تیروئید ضروری است.

حتی اگر در ابتدای بارداری کم‌خونی نداشته باشید، پزشک معمولاً در سه‌ ماهه دوم یا سوم بارداری مجدداً آزمایش خون را تکرار می‌کند تا از سلامت شما و جنین مطمئن شود.

درمان کم‌ خونی در دوران بارداری

اگر در دوران بارداری دچار کم‌خونی شوید، پزشک معمولاً مصرف مکمل‌های آهن یا اسید فولیک را در کنار ویتامین‌های دوران بارداری توصیه می‌کند. همچنین ممکن است پیشنهاد شود که مواد غذایی غنی از آهن و فولات را بیشتر در رژیم غذایی خود قرار دهید.

پس از شروع درمان، پزشک در فاصله زمانی مشخص آزمایش خون (هموگلوبین و هماتوکریت) را تکرار می‌کند تا بررسی کند که روند بهبود شما مناسب است یا خیر.

در صورتی که کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 باشد، مصرف مکمل این ویتامین تجویز می‌شود. همچنین پزشک ممکن است مصرف مواد غذایی حیوانی مانند:

• گوشت قرمز و مرغ
• تخم‌مرغ
• لبنیات را به شما توصیه کند.

در برخی موارد، متخصص زنان شما را به هماتولوژیست (پزشک متخصص در زمینه بیماری‌های خون) ارجاع می‌دهد تا روند درمان کم‌خونی به‌طور دقیق‌تر مدیریت شود.

پیشگیری از کم‌ خونی در بارداری

پیشگیری از کم‌خونی به‌ویژه در دوران بارداری اهمیت زیادی دارد. برای این کار باید به اندازه کافی آهن، فولات و ویتامین B12 دریافت کنید.

منابع غذایی سرشار از آهن

سعی کنید روزانه حداقل سه وعده از مواد غذایی حاوی آهن مصرف کنید، از جمله:

• گوشت قرمز کم‌چرب، مرغ و ماهی
• سبزیجات برگ سبز تیره مانند اسفناج، کلم و بروکلی
• غلات و نان غنی‌شده با آهن
• حبوبات مثل عدس، لوبیا و نخود
• تخم‌مرغ
• مغزها و دانه‌ها (مثل کنجد و تخم کدو)

نقش ویتامین C در جذب آهن

ویتامین C باعث افزایش جذب آهن می‌شود. بنابراین بهتر است مواد غذایی غنی از ویتامین C مانند:

• مرکبات و آب‌میوه‌های طبیعی
• توت‌فرنگی
• کیوی
• گوجه‌فرنگی
• فلفل دلمه‌ای
  را همراه با مواد غذایی حاوی آهن مصرف کنید. مثلاً مصرف یک لیوان آب پرتقال همراه با غلات غنی‌شده صبحانه می‌تواند جذب آهن را بیشتر کند.

منابع غذایی سرشار از فولات

برای پیشگیری از کمبود فولات، مصرف این مواد توصیه می‌شود:

• سبزیجات سبز برگ
• مرکبات و آب‌میوه‌ها
• حبوبات خشک مثل نخود و لوبیا
• نان و غلات غنی‌شده با اسید فولیک

مکمل‌ها در بارداری

مصرف مولتی‌ویتامین‌های مخصوص بارداری که حاوی مقادیر کافی آهن و اسید فولیک هستند، طبق تجویز پزشک ضروری است.
زنان گیاهخوار یا وگان نیز باید درباره نیاز به مصرف مکمل ویتامین B12 در دوران بارداری و شیردهی با پزشک خود مشورت کنند.

نتیجه گیری

در دوران بارداری حجم خون بدن بین 20 تا 30 درصد افزایش پیدا می‌کند و همین موضوع می‌تواند زمینه‌ساز کم‌خونی خفیف باشد. با این حال، تغذیه غنی از آهن، ویتامین C و ویتامین‌های گروه B همراه با مصرف روزانه ویتامین‌های بارداری، می‌تواند به پیشگیری و درمان این مشکل کمک کند.

حضوری: با مراجعه به آزمایشگاه پاتوبیولوژی اوستا از خدمات مشاوره ژنتیک بهره‌مند شوید.

مطالب مشابه:

علت قاعدگی نامنظم چیست؟

علائم تالاسمی در کودکان

رژیم غذایی در سه ماهه سوم بارداری

کم خونی همولیتیک

منبع: webmd