بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)؛ علائم، علت، راه‌های تشخیص و درمان

بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)؛ علائم، علت، راه‌های تشخیص و درمان

بیماری فون هیپل-لینداو (VHL) یک اختلال ژنتیکی نادر است که با افزایش خطر بروز تومورهای سرطانی و غیرسرطانی در نقاط مختلف بدن همراه است. گاهی اوقات پزشکان این بیماری را سندرم فون هیپل-لینداو نیز می‌نامند.

VHL زمانی رخ می‌دهد که فرد یک جهش ژنتیکی خاص را به ارث ببرد. تحقیقات نشان می‌دهد که تا سن 65 سالگی، تقریباً 97% افراد حامل جهش ژنتیکی VHL به یکی از تومورها یا مشکلات مرتبط با این بیماری مبتلا می‌شوند. این جهش باعث می‌شود سلول‌ها کنترل رشد طبیعی خود را از دست بدهند و تومور شکل بگیرد. جراحی، رایج‌ترین روش درمان برای شرایط ایجاد شده توسط VHL است.

سرطان‌های مرتبط با VHL

افراد مبتلا به VHL ممکن است در معرض انواع مختلفی از سرطان‌ها باشند:

کارسینوم سلول روشن کلیه (ccRCC): شایع‌ترین نوع سرطان کلیه که بین 25% تا 60% بیماران VHL به آن مبتلا می‌شوند.

تومورهای نورواندوکرین پانکراس (pancreatic NETs): تومورهای نادری که از سلول‌های غده‌ای پانکراس آغاز می‌شوند و در 9% تا 17% بیماران VHL مشاهده می‌شوند.

فئوکروموسیتوما: تومور نادری که در غده فوق کلیوی شکل می‌گیرد. این تومور ممکن است ابتدا خوش‌خیم باشد و گاهش بدخیم شود. حدود 10% تا 20% بیماران VHL به آن مبتلا می‌شوند.

کیست آدنوم رباط وسیع (Broad ligament cyctadenimas): توموری که نزدیک لوله‌های فالوپ ایجاد می‌شود و حدود 10% زنان مبتلا به VHL را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

تومورهای غیرسرطانی مرتبط با VHL

همانژیوبلاستوماها شایع‌ترین تومور خوش‌خیم در VHL هستند. این تومورها در عروق خونی مغز، نخاع یا شبکیه چشم رشد می‌کنند. اگرچه متاستاز نمی‌دهند، می‌توانند بزرگ شوند و بافت‌های اطراف را تحت تاثیر قرار دهند.

انواع همانژیوبلاستوما در بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)

1- همانژیوبلاستوما شبکیه‌ای: تومور چشم که می‌تواند باعث بینایی شود. تقریباً 60% بیماران VHL به آن مبتلا می‌شوند.

2- همانژیوبلاستوما مغز و مخچه: ممکن است تعادل و عملکردهای عصبی را تحت تاثیر قرار دهد (13% تا 72% بیماران)

3- همانژیوبلاستوما نخاعی: در 13% تا 50% بیماران VHL مشاهده می‌شود.

علاوه بر آن، VHL ممکن است خطر بروز سایر تومورها و کیست‌های خوش‌خیم را افزایش دهد:

کیست آدنوم اپیدیدیمال: در مردان رخ می‌دهد و در 25% تا 60% بیماران مرد با VHL مشاهده می‌شود.

تومورهای کیسه آندولنفاتیک (ELST): تومور بسیار نادری در گوش داخلی که در 10% تا 25% بیماران رخ می‌دهد.

کیست‌ها: رشدهای پر از مایع که در کلیه‌ها و پانکراس ایجاد می‌شوند.

علائم و علت بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)

بیماری فون هیپل-لینداو (VHL) یک اختلال ژنتیکی نادر است که باعث ایجاد تومورها در بخش‌های مختلف بدن می‌شود. به همین دلیل، علائم این بیماری بسته به محل رشد تومور و اندازه آن متفاوت است.

علائم بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)

نشانه‌های VHL می‌توانند گسترده و متغیر باشند و ممکن است شامل موارد زیر شوند:

• سردردهای مکرر
• کاهش شنوایی یا وزوز گوش
• فشار خون بالا
• اختلال در تعادل بدن
• کاهش قدرت عضلانی یا ناهماهنگی حرکتی
• مشکلات بینایی
• استفراغ

از آنجا که این بیماری می‌تواند اندام‌های مختلفی مانند مغز، نخاع، چشم، کلیه، پانکراس و غدد فوق کلیوی را درگیر کند، علائم هر فرد ممکن است ترکیب متفاوتی داشته باشد.

علت بروز بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)

سندرم VHL یک بیماری ارثی است که در اثر انتقال یک نسخه غیرطبیعی از ژن VHL از یکی از والدین ایجاد می‌شود. این ژن در حالت طبیعی یک ژن مهارکننده تومور است و نقش مهمی در کنترل رشد سلول‌ها دارد.

ژن‌های مهارکننده تومور پروتئین‌هایی تولید می‌کنند که مانند ترمز، از رشد بیش از حد سلول‌ها جلوگیری می‌کنند. وقتی این ژن دچار جهش شود، این ترمز سلولی از کار می‌افتد و سلول‌ها ممکن است به صورت غیرقابل کنترل رشد کنند که در نهایت می‌تواند منجر به تشکیل تومور شود.

الگوی وراثت VHL

این بیماری از الگوی اتوزومال غالب پیروی می‌کند. یعنی اگر یکی از والدین دارای ژن معیوب VHL باشد، هر فرزند 50 درصد احتمال دارد که این جهش ژنتیکی را به ارث ببرد.

با این حال، تحقیقات نشان داده‌اند که حدود 10% از مبتلایان به VHL هیچ سابقه خانوادگی شناخته شده‌ای از این بیماری ندارند. در این موارد، جهش ژنتیکی به صورت جدید (جهش دِ نوو) ایجاد شده است.

تشخیص بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)

پزشکان ممکن است زمانی به VHL مشکوک شوند که فرد دچار یکی از تومورهای مرتبط با این بیماری مانند همانژیوبلاستوما یا کارسینوم سلول روشن کلیه شود.

با این حال، تنها راه قطعی تشخیص VHL انجام آزمایش ژنتیک برای شناسایی جهش در ژن VHL است. اگر یکی از اعضای خانواده شما به این بیماری مبتلاست، مشورت با پزشک درباره انجام آزمایش ژنتیک اهمیت زیادی دارد.

در ادامه مهم‌ترین آزمایش‌های خونی مرتبط با پیگیری این بیماران آورده شده است:

بررسی تومورهای غده فوق کلیه (فئوکروموسیتوما)

یکی از تظاهرات مهم VHL، بروز فئوکروموسیتوما است؛ توموری که هورمون‌های استرس (کاتکول آمین‌ها) ترشح می‌کند.

آزمایش‌های خونی مرتبط:

متانفرین پلاسما (Plasma Free Metanephrines)

حساس‌ترین تست خونی برای تشخیص فئوکروموسیتوما

نورومتانفرین پلاسما

گاهی کاتکل‌آمین‌های خون (اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین)

افزایش این شاخص‌ها می‌تواند نشانه فعالیت تومور غده فوق کلیه در بیماران VHL باشد و نیاز به بررسی تصویربرداری را مطرح کند.

ارزیابی تومورهای نورواندوکرین پانکراس (Pancreatic NET)

برخی مبتلایان به VHL ممکن است دچار تومورهای نورواندوکرین پانکراس شوند که گاهی هورمون ترشح می‌کنند.

آزمایش‌های خونی مرتبط:

کروموگرانین A (Chromogranin A)

مارکر عمومی تومورهای نورواندوکرین

در موارد خاص، بسته به علائم بیمار:

• انسولین
• گاسترین
• گلوکاگون
• VIP

این آزمایش‌ها معمولاً زمانی درخواست می‌شوند که تصویربرداری ضایعه‌ای در پانکراس نشان داده یا علائم هورمونی وجود داشته باشد.

پایش عملکرد کلیه و سرطان کلیه

بیماران VHL در معرض خطر سرطان سلول روشن کلیه هستند. آزمایش خون مستقیماً سرطان را تشخیص نمی‌دهد، اما برای بررسی وضعیت کلیه ضروری است.

آزمایش‌های خونی مهم:

• کراتینین سرم
• BUN (اوره خون)
• محاسبه eGFR

این آزمایش‌ها برای ارزیابی عملکرد کلیه پیش از جراحی، پس از درمان و در پیگیری طولانی مدت اهمیت دارند.

شمارش کامل سلول‌های خونی (CBC)

در برخی بیماران VHL، به ویژه در حضور تومورهای کلیوی، ممکن است پلی‌سیتمی (افزایش گلبول قرمز) مشاهده شود.

موارد قابل بررسی در CBC:

• هموگلوبین
• هماتوکریت
• تعداد گلبول‌های قرمز

افزایش غیرطبیعی این مقادیر می‌تواند نیاز به بررسی بیشتر از نظر تومورهای تولیدکننده اریتروپویتین را مطرح کند.

آزمایش ژنتیک VHL

گرچه این مورد آزمایش خونی بیوشیمیایی نیست، اما آزمایش ژنتیک VHL از طریق نمونه خون انجام می‌شود و نقش کلیدی در تشخیص دارد.

بررسی جهش در ژن VHL

• شناسایی افراد در معرض خطر در خانواده
• کمک به شروع برنامه غربالگری زودهنگام

روش درمانی بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)

نوع درمان در VHL به نوع تومور یا کیست، محل آن و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. پزشک بر اساس وضعیت هر فرد بهترین روش درمانی را پیشنهاد می‌دهد.

روش‌های رایج درمان عبارتند از:

• جراحی برای برداشتن تومورها
• شیمی‌درمانی
• پرتودرمانی
• درمان هدفمند مانند مهارکننده‌های تیروزین کیناز (TKI) و درمان رادیونوکلئیدی گیرنده پپتیدی (PRRT)
• ایمونوتراپی
• هورمون‌درمانی

آیا بیماری VHL درمان قطعی دارد؟

در حال حاضر درمان قطعی برای بیماری فون هیپل-لینداو (VHL) وجود ندارد. هدف اصلی درمان، تشخیص زودهنگام تومورها و برداشتن آنها در سریع‌ترین زمان ممکن است تا از عوارض جدی جلوگیری شود. پیگیری منظم پزشکی و انجام بررسی‌های دوره‌ای نقش بسیار مهمی در کنترل این بیماری دارد.

پیشگیری از بیماری فون هیپل-لینداو (VHL)

آیا می‌توان از VHL پیشگیری کرد؟

خیر. بیماری فون هیپل-لینداو (VHL) یک اختلال ژنتیکی ارثی است که زمانی ایجاد می‌شود که یکی از والدین، جهش در ژن VHL را به فرزند منتقل کند.

اگر سابقه خانوادگی VHL دارید، آزمایش ژنتیک می‌تواند مشخص کند که آیا شما ناقل این جهش هستید یا خیر.

با اینکه نمی‌توان از بروز VHL جلوگیری کرد، آگاهی از خطر ابتلا بسیار مهم است. دانستن وضعیت ژنتیکی به پزشکان کمک می‌کند تا با انجام برنامه‌های پایش منظم، تومورها را در مراحل اولیه شناسایی و سریع درمان کنند.

مشاوره ژنتیک و بارداری

اگر شما حامل جهش ژن VHL هستید و قصد بارداری دارید، مراجعه به مشاوره ژنتیک توصیه می‌شود. مشاوره ژنتیک به شما کمک می‌کند خطر انتقال این جهش به فرزندتان را بهتر درک کرده و درباره گزینه‌های موجود تصمیم‌گیری آگاهانه‌تری داشته باشید.

تومور کلیه در VHL

تومور کلیه در VHL یکی از شایع‌ترین و مهم‌ترین عوارض بیماری ارثی فون هیپل-لیندار محسوب می‌شود. افراد مبتلا به این سندرم ژنتیکی در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به سرطان سلول روشن کلیه قرار دارند. این نوع سرطان ممکن است در سنین پایین‌تر از جمعیت عادی ایجاد شود و اغلب به صورت چندکانونی و دوطرفه در کلیه مشاهده می‌شود.

در بیماران VHL، تومورهای کلیوی معمولاً در مراحل اولیه علامت خاصی ایجاد نمی‌کنند و به همین دلیل، پایش منظم با MRI یا CT اسکن شکم نقش بسیار مهمی در تشخیص زودهنگام دارد. تشخیص به موقع باعث می‌شود پزشکان بتوانند با روش‌هایی مانند جراحی حفظ‌کننده کلیه یا درمان‌های هدفمند، از پیشرفت سرطان و آسیب گسترده به بافت کلیه جلوگیری کنند.

به دلیل ماهیت ارثی این بیماری، افرادی که سابقه خانوادگی VHL دارند باید تحت برنامه غربالگری منظم تومور کلیه قرار بگیرند تا خطر بروز عوارض جدی کاهش یابد.

کیست پانکراس در VHL

کیست پانکراس در VHL یکی دیگر از تظاهرات شایع سندرم فون هیپل-لینداو است. این کیست‌ها معمولاً خوش‌خیم و بدون علامت هستند و اغلب به طور اتفاقی در تصویربرداری‌های دوره‌ای کشف می‌شوند. با این حال، وجود کیست‌های متعدد در پانکراس می‌تواند نشانه‌ای مهم برای تشخیص این بیماری ژنتیکی باشد.

در برخی بیماران مبتلا به VHL، علاوه بر کیست‌ها، ممکن است تومورهای نورواندوکرین پانکراس نیز ایجاد شوند که نیاز به بررسی دقیق‌تر و پیگیری تخصصی دارند. به همین دلیل، پزشکان معمولاً توصیه می‌کنند افراد مبتلا به VHL به طور منظم تحت MRI یا CT اسکن شکم قرار گیرند تا هرگونه تغییر در اندازه یا ماهیت ضایعات پانکراس به موقع شناسایی شود.

در بیشتر موارد، کیست پانکراس در VHL نیاز به جراحی ندارد مگر اینکه باعث درد، انسداد یا شک به بدخیمی شود. مدیریت این ضایعات بیشتر بر پایه پایش منظم و ارزیابی تخصصی انجام می‌شود.

غربالگری در بیماری VHL

در حال حاضر دستورالعمل عمومی مشابه غربالگری‌های رایج سرطان‌ برای VHL وجود ندارد. با این حال، اگر آزمایش ژنتیک نشان دهد که شما دارای جهش ژن VHL هستید، تیم درمانی شما برنامه‌ای اختصاصی برای بررسی‌های دوره‌ای پیشنهاد می‌دهد.

برای مثال، پزشک ممکن است انجام MRI شکم هر دو سال یکبار را برای بررسی سرطان‌های مرتبط با VHL مانند کارسینوم سلول روشن کلیه توصیه کند. بسته به شرایط هر فرد، آزمایش‌های دیگری نیز ممکن است لازم باشد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، لازم است سریعاً به پزشک مراجعه کنید:

• تغییر در بینایی یا شنوایی
• سردردهای مداوم یا شدید
• تهوع و استفراغ بدون علت مشخص
• افزایش ناگهانی فشار خون
• بروز ناگهانی مشکل در راه رفتن، تعادل یا هماهنگی حرکات

جمع‌بندی

بیماری فون هیپل-لینداو (VHL) یک اختلال نادر است، اما در صورت تشخیص، پیگیری منظم و مراقبت پزشکی مداوم می‌تواند تفاوت بزرگی در پیشگیری از عوارض جدی ایجاد کند. دریافت اطلاعات کافی، پرسیدن سوال از پزشک و توجه به سلامت روان، بخش مهمی از مسیر مدیریت این بیماری است.

حضوری: با مراجعه به آزمایشگاه پاتوبیولوژی اوستا از خدمات مشاوره ژنتیک بهره‌مند شوید.

مطالب مشابه:

کست ادراری (Urinary Casts) چیست؟

آزمایش ژنتیک سرطان معده: با تمرکز بر نوع HDGC

آزمایش QF PCR چیست و چه کاربردی در تشخیص پیش از تولد دارد؟

بیماری کلیه پلی کیستیک (PKD)؛ علائم، خطرات و گزینه‌های درمان

منبع: my.clevelandclinic