بیماری پیوند علیه میزبان (GvHD)

بیماری پیوند علیه میزبان (GvHD) عارضه ای است که ممکن است پس از پیوند آلوژنیک رخ دهد. در طول پیوند آلوژنتیک پزشک سلول های بنیادی خون‌ساز (سلول های خونی نابالغ) را از یک اهداکننده به بدن پیوند می زند. سلول های بنیادی اهدا شده در نهایت، به سلول های خونی بالغ تبدیل می شوند.

اگر مشکلی در سلول های خونی ایجاد شود، مانند سرطان های لوسمی یا لنفوم یا سایر بیماری های نارسایی مغز استخوان مانند کم خونی آپلاستیک، ممکن است به سلول های بنیادی اهداکننده نیاز باشد.

در GvHD، سلول های بنیادی اهدا شده (پیوند)، سلول های گیرنده (میزبان) را به عنوان یک تهدید در نظر می گیرد. در نتیجه، سلول های اهدا شده به سلول های گیرنده حمله می کنند. به همین دلیل است که این بیماری “پیوند” در مقابل “میزبان” نامیده می شود.

انواع GvHD چیست؟

دو نوع اصلی GvHD وجود دارد. پیش از این، پزشکان GvHD را بر اساس زمان شروع علائم طبقه بندی می کردند. اخیراً، پزشکان نوع خاص GvHD را بر اساس علائم و نشانه های بالینی (مانند نتایج آزمایش ها یا تصویربرداری ها) علاوه برای زمان شروع علائم، تشخیص می دهند.

بیماری حاد پیوند علیه میزبان (aGvHD): این نوع کمی پس از پیوند، معمولاً در 100 روز اول، رخ می دهد. اما علائم aGvHD ممکن است دیرتر نیز شروع شود. aGvHD، اغلب پوست، دستگاه گوارش (GI) یا کبد را تحت تاثیر قرار می دهد.

بیماری مزمن پیوند علیه میزبان (cGvHD): این نوع می تواند در هر زمانی پس از پیوند آلوژنیک ظاهر شود، اما بیشتر موارد، ظرف 2 سال شروع می شوند. GvHD مزمن ممکن است پوست، دهان، کبد، ریه ها، دستگاه گوارش، عضلات، مفاصل یا اندام تناسلی را تحت تاثیر قرار دهد.

علائم و علل بیماری پیوند علیه میزبان (GvHD)

علائم GvHD چیست؟

علامت های این عارضه از خفیف، متوسط تا شدید (کشنده) متغیر است.

GvHD حاد

علائم aGvHD اغلب پوست، دستگاه گوارش (GI) یا کبد را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

شایع‌ترین علامت aGvHD پوستی، بثورات یا نواحی قرمز روی پوست (شبیه آفتاب سوختگی) است. پوست ممکن است دردناک یا خارش‌دار باشد. این بثورات معمولاً از گردن، شانه‌ها، گوش‌ها و کف دست‌ها و کف پاها شروع می‌شوند. همچنین بثورات می‌تواند به سایر قسمت‌های بدن گسترش یابد.

شایع‌ترین علائم aGvHD گوارشی حالت تهوع، استفراغ و اسهال است. علائم می‌توانند خفیف یا به اندازه‌ای شدید باشند که ممکن است نیاز به مراجعه به بیمارستان برای درمان باشد.

علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:

بثورات پوستی و/یا خارش
اسهال
حالت تهوع و استفراغ
گرفتگی شکم
یرقان (تغییر رنگ زرد پوست و/یا چشم‌ها).

GvHD مزمن

cGvHD اغلب پوست، کبد، دستگاه گوارش و ریه‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد، اما می‌تواند هر قسمتی از بدن را نیز درگیر کند. علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:

جوش و/یا خارش
سفتی و تورم پوست
ریزش مو در سر و بدن
خشکی و زخم دهان
بیماری لثه
احساس خشکی یا وجود شن در چشم
تغییرات بینایی
اسهال
تهوع و استفراغ
زردی پوست و/یا چشم‌ها (یرقان)
تنگی نفس
سرفه خشک و مداوم
خستگی
ضعف عضلانی، گرفتگی یا درد
کاهش دامنه حرکتی مفاصل
خشکی واژن، خارش یا درد هنگام رابطه جنسی
خارش آلت تناسلی یا کیسه بیضه یا درد هنگام رابطه جنسی

چه عواملی باعث بیماری پیوند علیه میزبان (GvHD) می‌ شود؟

در بیماری پیوند علیه میزبان (GvHD)، سلول ‌های بنیادی دریافت‌شده از طریق پیوند آلوژنیک به بدن، واکنش نشان می‌دهند و به سلول‌ های بدن حمله می‌ کنند، زیرا آن‌ها را به اشتباه به‌عنوان عامل بیگانه یا تهدید تشخیص می‌دهند.

در شرایط طبیعی، سلول‌های سیستم ایمنی وظیفه دارند با عوامل خارجی مانند ویروس‌ها و باکتری‌ها مقابله کنند و به سلول‌های بدن خودی آسیب نرسانند. آن‌ها این تمایز را از طریق پروتئین‌هایی به نام آنتی‌ژن‌های لکوسیت انسانی (HLA) انجام می‌دهند. این HLAها مانند برچسب‌هایی هستند که به سیستم ایمنی نشان می‌دهند کدام سلول‌ها متعلق به بدن هستند.

از آنجا که به‌جز دوقلوهای همسان، هیچ دو نفری HLAهای کاملاً یکسان ندارند، پس از پیوند آلوژنیک، بدن شروع به تولید سلول‌های خونی جدیدی از سلول‌های بنیادی اهداشده می‌کند. این سلول‌های جدید دارای HLA مشابه اهداکننده هستند، نه گیرنده. اگر تفاوت بین HLA اهداکننده و گیرنده زیاد باشد، سلول ‌های جدید ممکن است سلول ‌های بدن گیرنده را بیگانه تلقی کرده و به آن‌ها حمله کنند.

برای کاهش احتمال GvHD، پزشکان HLA اهداکننده‌های بالقوه را با دقت بررسی و تطابق می‌دهند تا بیشترین شباهت را با HLA گیرنده داشته باشند. با این حال، مگر اینکه پیوند از یک دوقلوی همسان انجام شود، همیشه درصدی از خطر ابتلا به GvHD وجود دارد.

چه کسی بیشترین خطر ابتلا به GvHD را دارد؟

مهمترین عامل خطر، تطابق HLA اهداکننده/گیرنده است. اگر موارد زیر وجود داشته باشد، فرد در معرض خطر ابتلا به GvHD است:

سلول‌ های بنیادی را از اهداکننده‌ای با HLA ناسازگار که با فرد نسبت فامیلی دارد، دریافت کرده‌ است.
سلول‌ های بنیادی را از اهداکننده‌ای با HLA سازگار که با فرد نسبت فامیلی ندارد، دریافت کرده‌ است.

سایر عوامل خطر عبارتند از:

اهداکننده‌ای که در گذشته باردار بوده است.
سن بالای اهداکننده یا گیرنده.
جنسیت ناسازگار بین اهداکننده/گیرنده (اهداکننده مرد/گیرنده زن یا برعکس).
سلول‌های بنیادی اهداکننده به جای مغز استخوان (جایی که سلول ‌های خونی ساخته می ‌شوند) از جریان خون گرفته شده‌اند.
اگر فرد قبلاً با GvHD حاد رو به رو شده باشد، ممکن است در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به GvHD مزمن باشد.

تشخیص و آزمایش ‌ها

پزشک می‌تواند با مشاهده علائم خاص و ارزیابی آزمایش‌های خون و نتایج بیوپسی، GvHD را در طول معاینه فیزیکی تشخیص دهد. در طول بیوپسی، پزشک نمونه‌ای از بافت یا سلول‌ها را برداشته و نمونه را برای آزمایش به آزمایشگاه می‌فرستد.

در مورد بیماری مزمن پیوند علیه میزبان (cGvHD)، برخی از علائم ممکن است نشان‌دهنده چندین بیماری بالقوه باشند. پزشک پس از رد سایر علل، تشخیص را انجام می‌دهد.

آزمایشات خون GvHD

آزمایشات خون در بیماری پیوند علیه میزبان (GvHD) نقش مهمی در تشخیص، پایش و مدیریت این عارضه دارند. اگرچه GvHD بیشتر بر اساس علائم بالینی و بیوپسی (نمونه‌برداری از بافت‌های آسیب‌دیده) مشخص می‌شود، اما آزمایش ‌های خون می‌ توانند به موارد زیر کمک کنند:

1. CBC (شمارش کامل سلول‌های خون)
بررسی کم‌خونی، کاهش گلبول ‌های سفید یا پلاکت ‌ها

کاهش برخی سلول‌های خونی ممکن است نشانه آسیب مغز استخوان یا اثرات دارویی باشد.

2. آزمایش عملکرد کبد (ALT، AST، ALP)
GvHD مزمن یا حاد ممکن است کبد را درگیر کند.

افزایش آنزیم‌ های کبدی مانند ALT، AST، ALP و بیلی‌ روبین می‌تواند نشانه درگیری کبدی باشد.

3. مارکرهای التهابی (CRP و ESR)
نشان‌دهنده التهاب سیستمیک، که ممکن است در مراحل فعال GvHD مشاهده شود.

4. آزمایش‌ های ایمنی‌شناسی
گاهی برای بررسی وضعیت سیستم ایمنی، مانند سطح ایمونوگلوبولین‌ها (IgG, IgA, IgM).

بررسی سیتوکین ‌ها (مانند IL-2R یا TNF-alpha) در مراکز تخصصی برای ارزیابی شدت GvHD.

5. آزمایش‌ های عملکرد کلیه
بررسی سطح اوره و کراتینین در صورت مصرف داروهای سمی برای کلیه یا درگیری کلیه به‌عنوان بخشی از GvHD.

6. آزمایش‌ های تخصصی‌تر (در آزمایشگاه اوستا)
پروفایل‌ های مولکولی یا ژنتیکی برای بررسی نشانگرهای مرتبط با GvHD.

فلوسیتومتری (Flow Cytometry) برای بررسی جمعیت ‌های سلولی ایمنی.

نکته مهم:

برای تأیید نهایی GvHD معمولاً از نمونه‌برداری بافتی از پوست، کبد یا دستگاه گوارش نیز استفاده می ‌شود، به‌ویژه زمانی که نتایج آزمایش‌ های خون غیراختصاصی باشند.

کنترل و درمان GvHD

افراد پس از پیوند، داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی دریافت خواهند کرد. این داروها، توانایی سلول ‌های اهداکننده را برای شروع پاسخ ایمنی (حمله) علیه بافت ‌های بدن کاهش می‌دهند.

اگر این داروها از ابتلا به GvHD جلوگیری نکنند، پزشک بر اساس شدت بیماری و نوع GvHD، درمان‌ هایی را تجویز خواهد کرد.

درمان GvHD حاد

پزشکان برای درمان GvHD حاد، داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی به شکل کورتیکواستروئیدهای خوراکی، داخل وریدی یا موضعی را توصیه می کنند. همچنین ممکن است آزمایش ‌های بالینی تجویز شود.

درمان GvHD مزمن

پزشکان معمولاً داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی طولانی مدت را برای درمان cGvHD تجویز می‌کنند. اگر این داروها موثر نباشند، پزشکان ممکن است داروهای دیگر و قوی تری را تجویز کنند.

عوارض جانبی درمان

داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی، سیستم ایمنی بدن را تضعیف می‌کنند و فرد را در معرض خطر عفونت ‌های قارچی، باکتریایی و ویروسی قرار می‌دهند. در این مواقع پزشک چندین دارو برای جلوگیری از بروز عفونت‌های خطرناک تجویز خواهد کرد.

پیشگیری

اکنون، آزمایشگاه‌ ها در حال توسعه و استفاده از آزمایش‌ های دقیق‌تر سطح DNA هستند تا پزشکان بتواند بهترین اهداکننده با HLA منطبق را برای بیمار انتخاب کنند. تطابق‌های نزدیک‌تر می‌تواند به پیشگیری از GvHD کمک کند.
پزشک پس از پیوند، داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی را برای جلوگیری از GvHD تجویز می‌کند.

مزایای GvHD چیست؟

در حالی که GvHD می‌تواند بر کیفیت زندگی شما تأثیر منفی بگذارد، اما مزایایی نیز دارد. همان پاسخ ایمنی که مسئول حمله به سلول‌ های طبیعی است، سلول‌ های سرطانی باقی مانده را نیز کنترل و از بین می‌برد. به این اثر پیوند علیه تومور می گویند. افرادی که به GvHD مبتلا می ‌شوند، میزان عود بیماری کمتری دارند.

نتیجه گیری

پس از انجام پیوند سلول ‌های بنیادی آلوژنیک، پزشک وضعیت سلامت شما را به‌دقت از نظر بروز عوارضی مانند بیماری پیوند علیه میزبان (GvHD) زیر نظر خواهد داشت. در صورت مشاهده علائم GvHD، چه به‌صورت حاد و چه مزمن، ممکن است پزشک داروهای شما را تغییر دهد یا داروهای جدیدی برای کنترل وضعیت تجویز کند.
رعایت دقیق دستورات دارویی بسیار اهمیت دارد، بنابراین تمامی داروها را مطابق توصیه پزشک مصرف کنید. همچنین، دستورالعمل‌های ارائه‌ شده درباره مراقبت ‌های فردی، به‌ویژه راهکارهای کاهش خطر ابتلا به عفونت را جدی بگیرید و به‌ درستی اجرا کنید.

مطالب مشابه:

بیماری پیوند علیه میزبان (GvHD)