پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP)؛ علل، علائم و درمان

پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP) یک بیماری خونی است که می‌تواند باعث کبودی و خونریزی غیرعادی شود. علت اصلی این وضعیت، کاهش تعداد پلاکت‌ها (سلول‌های خون که در فرآیند لخته‌سازی نقش دارند) است.

این بیماری در گذشته با نام پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایدیوپاتیک شناخته می‌شد. یکی از نشانه‌های بارز آن، کبودی‌های بنفش‌رنگ و همچنین لکه‌های ریز قرمز-بنفش روی پوست است که شبیه به دانه‌های بثورات پوستی به نظر می‌رسند.

ITP در کودکان و بزرگسالان

کودکان: معمولاً پس از یک عفونت ویروسی به ITP مبتلا می‌شوند. خوشبختانه در اغلب موارد، بیماری به‌صورت خودبه‌خود و بدون نیاز به درمان خاص بهبود پیدا می‌کند.

بزرگسالان: برخلاف کودکان، این بیماری در بزرگسالان می‌تواند ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه داشته باشد و نیاز به پیگیری پزشکی دارد.

همه بیماران ITP نیاز به درمان فوری ندارند. در صورتی که پلاکت‌ها خیلی پایین نباشند و علائم خونریزی وجود نداشته باشد، پزشک ممکن است تنها نظارت و پیگیری را توصیه کند.

اما در موارد شدیدتر، گزینه‌های درمانی شامل:

مصرف دارو برای افزایش تعداد پلاکت‌ها
یا انجام جراحی برداشتن طحال (اسپلنکتومی) در صورت عدم پاسخ به داروها

انواع پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP)

ITP بر اساس علت بروز و مدت زمان ابتلا دسته‌بندی می‌شود:

* از نظر علت بروز

ITP اولیه (Primary ITP): در حدود 80% موارد رخ می‌دهد و علت آن، حمله سیستم ایمنی به پلاکت‌ها است. این نوع به عنوان یک بیماری خودایمنی شناخته می‌شود.

ITP ثانویه (Secondary ITP): زمانی بروز می‌کند که بیماری‌های زمینه‌ای دیگر مانند عفونت‌های مزمن، سرطان‌های خونی یا بیماری‌های خودایمنی باعث کاهش پلاکت‌ها شوند.

* از نظر مدت زمان ابتلا

1) ITP حاد (Acute ITP): معمولاً ظرف سه ماه برطرف می‌شود و در کودکان شایع‌تر از بزرگسالان است.

2) ITP پایدار (Persistent ITP): بین سه تا دوازده ماه ادامه پیدا می‌کند.

3) ITP مزمن (Chronic ITP): بیش از یک سال طول می‌کشد و اغلب در بزرگسالان مشاهده می‌شود.

علائم پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP)

بیماری ITP ممکن است در برخی افراد هیچ علامتی نداشته باشد. اما در صورت بروز علائم، شایع‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

کبودی‌های آسان و غیرمعمول حتی با ضربات خفیف
لکه‌های ریز قرمز یا بنفش روی پوست (پتشی) که شبیه به دانه‌های جوش یا بثورات هستند؛ این نقاط بیشتر در قسمت پایین پاها مشاهده می‌شوند
لکه‌های بزرگ‌تر و تیره‌تر روی پوست (پورپورا) که نشانه خونریزی زیرجلدی هستند
خونریزی از لثه‌ها یا بینی
وجود خون در ادرار یا مدفوع
قاعدگی‌های بسیار سنگین و غیرطبیعی در زنان
خستگی مفرط

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورتی که شما یا فرزندتان هر یک از این علائم را مشاهده کردید، توصیه می‌شود برای بررسی دقیق‌تر به پزشک مراجعه کنید.

توجه داشته باشید: خونریزی‌هایی که متوقف نمی‌شوند یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شوند. اگر شما یا کودکتان دچار خونریزی شدید شدید که با اقدامات اولیه مانند فشار مستقیم بر محل خونریزی کنترل نشود، باید فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید.

علت بروز پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP)

ITP معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که سیستم ایمنی بدن دچار خطا شده و به اشتباه به پلاکت‌ها (سلول‌هایی که برای لخته شدن خون ضروری هستند) حمله کرده و آن‌ها را از بین می‌برد.

در بزرگسالان، ابتلا به بیماری‌هایی مانند اچ‌آی‌وی (HIV)، هپاتیت C یا عفونت ناشی از عفونت هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori) (عامل زخم معده) می‌تواند به بروز ITP منجر شود.

در کودکان، این اختلال اغلب پس از یک بیماری ویروسی مانند اوریون یا آنفولانزا ظاهر می‌شود.

عوامل خطر ابتلا به ITP

ITP در زنان جوان شایع‌تر است.
افرادی که دچار بیماری‌های خودایمنی هستند، مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.

عوارض احتمالی ITP

اگرچه به‌ندرت، اما خونریزی در مغز می‌تواند در اثر ITP رخ دهد که خطر مرگ به همراه دارد.

در زنان باردار با تعداد پلاکت پایین یا خونریزی فعال، احتمال خونریزی شدید هنگام زایمان وجود دارد. پزشک ممکن است برای کنترل این وضعیت و بالا نگه‌داشتن سطح پلاکت‌ها درمان‌هایی را توصیه کند.

ITP معمولاً روی جنین تأثیری ندارد، اما پس از تولد، شمارش پلاکت‌های نوزاد باید بررسی شود تا از سلامت او اطمینان حاصل شود.

تشخیص و آزمایش‌های ITP

برای تشخیص ITP، پزشک ابتدا یک معاینه فیزیکی انجام می‌دهد تا وجود علائم خونریزی روی پوست یا زیر پوست بررسی شود. همچنین از شما در مورد سوابق پزشکی و سابقه بیماری‌ها سؤال خواهد شد، زیرا نشانه‌های ITP می‌تواند مشابه سایر اختلالات خونریزی‌دهنده باشد.

از طرفی، گاهی ITP می‌تواند به‌عنوان عوارض بیماری‌های خونی مانند سرطان خون بروز کند. بنابراین پزشک ابتدا سایر علل احتمالی خونریزی و کاهش پلاکت را رد کرده و سپس تشخیص نهایی را مطرح می‌کند.

آزمایش‌های مورد استفاده برای تشخیص ITP

برای تأیید تشخیص، پزشک ممکن است از آزمایش‌های زیر استفاده کند:

شمارش کامل خون (CBC):

بررسی تعداد پلاکت‌ها و سایر سلول‌های خونی.

اسمیر خون محیطی (Peripheral blood smear):

مشاهده شکل و وضعیت سلول‌های خونی زیر میکروسکوپ.

آزمایش مغز استخوان (Bone Marrow Examination):

در مواردی که وضعیت بیمار پیچیده یا پاسخ به درمان نامناسب باشد، ممکن است نمونه‌برداری از مغز استخوان انجام شود.
این آزمایش به پزشک کمک می‌کند تا مطمئن شود کاهش پلاکت‌ها ناشی از ITP است و سایر بیماری‌های خونی مانند لوسمی یا کم‌خونی aplastic رد شود.

تست‌های عفونی و خودایمنی:

آزمایش برای HIV، هپاتیت C و هلیکوباکتر پیلوری (H. pylori) در صورت وجود عوامل خطر انجام می‌شود.
همچنین ممکن است جهت بررسی بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید به عنوان علت ثانویه ITP درخواست شود.

سایر آزمایشات تکمیلی:

بررسی عملکرد کبد و کلیه برای رد علل ثانویه کاهش پلاکت‌ها.
آزمایش آنتی‌بادی‌های پلاکتی در برخی مراکز تخصصی.

درمان پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP)

در کودکان مبتلا به ITP، علائم معمولاً خفیف است و اغلب نیاز به درمان خاصی وجود ندارد. با این حال، بیشتر بزرگسالان برای کنترل بیماری نیازمند درمان خواهند بود. در صورتی که درمان لازم باشد، پزشک ممکن است داروهایی برای افزایش تعداد پلاکت‌ها یا کاهش فعالیت سیستم ایمنی تجویز کند. رایج‌ترین گزینه‌های درمانی عبارت‌اند از:

کورتیکواستروئیدها: برای مدت کوتاه آنتی‌بادی‌هایی که پلاکت‌ها را تخریب می‌کنند، مسدود می‌نمایند.

ایمونوگلوبولین یا آگونیست‌های گیرنده ترومبوپویتین: برای تحریک تولید بیشتر پلاکت‌ها.

داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی (Immunosuppressants): برای کاهش فعالیت بیش‌ازحد سیستم ایمنی بدن.

سایر اقدامات درمانی

پزشک ممکن است علاوه بر دارو، اقدامات دیگری را نیز توصیه کند:

درمان عفونت‌های زمینه‌ای: اگر عفونت باعث کاهش موقت پلاکت‌ها شده باشد، درمان آن به بهبود خونریزی کمک می‌کند.

اجتناب از برخی داروها: مانند آسپرین یا داروهایی که خطر خونریزی را بیشتر می‌کنند.

انتقال پلاکت (Platelet transfusion): در صورت بروز خونریزی شدید، ممکن است نیاز به دریافت پلاکت‌های اهداشده باشد.

جراحی طحال (اسپلنکتومی): در موارد خاص، برداشتن طحال می‌تواند به بهبود ITP کمک کند، اما خطر ابتلا به عفونت‌ها را افزایش می‌دهد.

ITP و بارداری

اگر در دوران بارداری دچار ITP باشید، معمولاً جنین تحت تأثیر مستقیم قرار نمی‌گیرد. نوزاد ممکن است با تعداد پلاکت کمتر متولد شود، اما اغلب سطح پلاکت‌ها به مرور افزایش می‌یابد.
در موارد خفیف، درمان خاصی نیاز نیست.
اگر درمان لازم باشد، پزشک روش‌هایی را انتخاب می‌کند که برای جنین ایمن باشند.

نتیجه گیری

پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP) یک اختلال خونریزی‌دهنده است که مانع از لخته شدن طبیعی خون می‌شود. این بیماری می‌تواند خطرناک به نظر برسد، زیرا ممکن است بدون علت مشخص منجر به خونریزی شود. اگرچه درمان قطعی وجود ندارد، اما پزشکان می‌توانند با دارو و مراقبت مناسب، علائم را کنترل کنند.
با رعایت نکات ایمنی، پرهیز از فعالیت‌های پرخطر و مصرف داروهای تجویزشده، بیشتر بیماران می‌توانند زندگی طولانی و مفیدی داشته باشند.

مطالب مشابه:

پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP)؛ علل، علائم و درمان