سندرم روده تحریک‌ پذیر (IBS)؛ علل، علائم، تشخیص و درمان

سندرم روده تحریک‌ پذیر (IBS)؛ علل، علائم، تشخیص و درمان

سندرم روده تحریک‌ پذیر (IBS) یک اختلال گوارشی است که باعث درد یا ناراحتی در شکم و تغییر در عادات روده می‌شود. افراد مبتلا ممکن است دفعات اجابت مزاجشان بیشتر یا کمتر از حالت طبیعی باشد (اسهال یا یبوست) یا شکل مدفوعشان متفاوت باشد (نازک، سفت یا نرم و آبکی).

در گذشته، پزشکان این بیماری را با نام‌های مختلفی شناسایی می‌کردند، از جمله:

• کولیت IBS
• کولیت مخاطی
• روده اسپاستیک
• روده عصبی
• روده تحریک‌پذیر اسپاستیک

IBS بیماری خطرناکی نیست و ریسک ابتلا به سایر مشکلات روده مانند کولیت زخمی، بیماری کرون یا سرطان روده را افزایش نمی‌دهد. با این حال، این بیماری می‌تواند یک مشکل مزمن باشد که کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. بیماران مبتلا به IBS ممکن است بیشتر از حالت معمول کار یا مدرسه را از دست بدهند و در انجام فعالیت‌های روزانه محدودیت داشته باشند. برخی افراد حتی مجبور می‌شوند شرایط کاری خود را تغییر دهند؛ از جمله کار در منزل، تغییر ساعات کاری یا گاهی عدم فعالیت شغلی.

انواع سندرم روده تحریک‌ پذیر

IBS چهار نوع اصلی دارد:

1) IBS با یبوست (IBS-C): زمانی که یبوست غالب است.

2) IBS با اسهال (IBS-D): زمانی که اسهال بیشتر مشاهده می‌شود.

3) IBS مختلط (IBS-M): زمانی که فرد بین یبوست و اسهال نوسان دارد.

4) IBS بدون دسته‌بندی مشخص (IBS-U): برای افرادی که در هیچ یک از دسته‌های بالا جای نمی‌گیرند.

علائم سندرم روده تحریک‌ پذیر (IBS)

علائم IBS می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• اسهال: اغلب به صورت حملات شدید اسهال بروز می‌کند.
• یبوست یا یبوست همراه با اسهال
• درد یا گرفتگی شکم: معمولاً در نیمه پایین شکم رخ می‌دهد، پس از غذا شدیدتر می‌شود و پس از اجابت مزاج کاهش می‌یابد.
• نفخ و گاز زیاد
• تغییر در شکل مدفوع: مدفوع سخت، آبکی یا به شکل گلوله‌ای یا نواری
• برآمدگی شکم
• وجود مخاط در مدفوع
• احساس نیاز به اجابت مزاج حتی بعد از دستشویی
• عدم تحمل برخی غذاها
• خستگی، اضطراب و افسردگی
• سوزش معده و سوءهاضمه
• سردرد
• افزایش دفعات ادرار

این علائم ممکن است گاهی ناشی از مشکلات دیگر نیز باشند. در صورت IBS، معمولاً این علائم هفته‌ای برای حداقل 3 ماه یا کمتر اما حداقل به مدت 6 ماه ادامه دارند. زنان ممکن است در دوران قاعدگی علائم بیشتری تجربه کنند. استرس می‌تواند شدت علائم را افزایش دهد و بعضی بیماران ممکن است مشکلات ادراری یا جنسی نیز داشته باشند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر هر یک از علائم IBS شما طولانی شد، درد جدید یا شدید ایجاد شد، یا داروهای معمول بدون تأثیر بودند، حتماً با پزشک خود مشورت کنید. حتی اگر مشکل جسمی محسوب نمی‌شود اما زندگی شما را مختل می‌کند، آن را به پزشک اطلاع دهید. برای مثال: استرس یا اضطراب ناشی از علائم یا بی‌خوابی به دلیل مشکلات روده.

IBS معمولاً به بیماری جدی منجر نمی‌شود، اما “علائم هشداردهنده” وجود دارند که نشان‌دهنده مشکلات جدی‌تر هستند. علائم هشداردهنده شامل:

• خونریزی مقعدی: ممکن است ناشی از یبوست یا هموروئید باشد، اما خون زیاد یا خونریزی مداوم نیازمند مراقبت پزشکی است.
• کاهش وزن بدون دلیل
• تب، استفراغ یا کم‌خونی

علائم IBS در کودکان

حدود 1 نفر از هر 6 کودک ممکن است به IBS مبتلا باشد و علائم مشابه بزرگسالان را نشان دهند:

• درد یا ناراحتی شکم که پس از اجابت مزاج بهبود می‌یابد
• اسهال، یبوست یا ترکیبی از هر دو
• مخاط در مدفوع
• نیاز فوری به دستشویی
• نفخ و گرفتگی
• گاز روده (Flatulence)
• کاهش وزن
• حالت تهوع و استفراغ
• احساس عدم تکمیل اجابت مزاج

کودکان نیز ممکن است علائم هشداردهنده داشته باشند، از جمله:

• درد مداوم در نیمه بالایی یا پایینی راست شکم
• مشکل یا درد هنگام بلع
• استفراغ مداوم
• اسهال شبانه
• خونریزی از مقعد یا استفراغ
• التهاب مفاصل، کاهش وزن غیرقابل توضیح، رشد کند و تأخیر در بلوغ

تفاوت IBS با IBD

سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) و بیماری التهابی روده (IBD) دو بیماری متفاوت هستند که برخی علائم مشترک مانند درد شکم و اسهال دارند. هر دو مزمن هستند و درمان قطعی ندارند، اما IBD بیماری جدی‌تر است: التهاب ناشی از آن می‌تواند به روده آسیب بزند و خطر سرطان روده بزرگ را افزایش دهد. در مقابل، IBS به روده آسیب نمی‌زند و خطر سرطان یا مشکلات جدی دیگر را افزایش نمی‌دهد.

علت‌های سندرم روده تحریک‌ پذیر (IBS)

با وجود اینکه عوامل متعددی می‌توانند علائم IBS را تحریک کنند، دلیل دقیق ابتلا به این بیماری هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است.

مطالعات نشان می‌دهند که روده بزرگ ممکن است بیش‌حساس شود و به تحریک‌های خفیف بیش از حد واکنش نشان دهد. به جای حرکات ریتمیک و آهسته ماهیچه‌های روده، عضلات دچار اسپاسم می‌شوند که می‌تواند باعث اسهال یا یبوست شود.

یک نظریه دیگر بیان می‌کند که مواد شیمیایی تولید شده توسط بدن، مانند سروتونین و گاسترین، که سیگنال‌های عصبی بین مغز و دستگاه گوارش را کنترل می‌کنند، ممکن است نقش داشته باشند.

همچنین محققان در حال بررسی هستند که آیا باکتری‌های خاصی در روده می‌توانند باعث ابتلا به این بیماری شوند یا خیر.

عوامل خطر ابتلا به IBS

برخی عوامل احتمال ابتلا به این بیماری را افزایش می‌دهند:

جنسیت:

زنان حدود دو برابر نسبت به مردان به IBS مبتلا می‌شوند. علت دقیق مشخص نیست، اما برخی محققان تغییرات هورمونی در طول چرخه قاعدگی را موثر می‌دانند.

سن:

IBS می‌تواند در هر سنی رخ دهد، اما شایع‌تر در سنین نوجوانی تا 40 سالگی است.

سابقه خانوادگی:

این بیماری ممکن است در خانواده‌ها شیوع داشته باشد و ژنتیک می‌تواند نقش داشته باشد.

مشکلات روحی و روانی:

برخی افراد مبتلا به IBS با استرس، اختلالات روانی یا تجربه‌های تراوماتیک مانند سوءاستفاده جنسی یا خشونت خانگی روبرو بوده‌اند. هنوز مشخص نیست که استرس باعث IBS می‌شود یا بالعکس، اما مدیریت استرس و رفتاردرمانی می‌تواند علائم را کاهش دهد.

حساسیت به غذا:

بعضی افراد ممکن است به لبنیات، گندم، فروکتوز (قند میوه‌ها) یا سوربیتول (جایگزین قند) حساس باشند. غذاهای چرب، نوشیدنی‌های گازدار و الکل نیز می‌توانند مشکلات گوارشی ایجاد کنند. اگرچه هیچ‌یک از این غذاها ثابت نشده‌اند که علت IBS باشند، اما می‌توانند علائم را تحریک کنند.

داروها:

برخی تحقیقات ارتباطی بین آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضدافسردگی و داروهای حاوی سوربیتول با علائم IBS نشان داده‌اند.

سایر مشکلات گوارشی:

مشکلاتی مانند آنفولانزای معده، اسهال مسافران یا مسمومیت غذایی می‌توانند خطر ابتلا به IBS را افزایش دهند. مطالعات اولیه نشان می‌دهند که عفونت‌های دستگاه گوارش ممکن است باعث شوند سیستم ایمنی نسبت به برخی غذاها به عنوان تهدید واکنش نشان دهد.

بیماری‌های درد مزمن:

برخی اختلالات که باعث درد مزمن می‌شوند با IBS مرتبط هستند، از جمله:

• فیبرومیالژیا
• درد مزمن لگن
• سیستیت بینابینی (درد مثانه)
• میگرن
• سندرم مفصل فکی گیجگاهی (درد هنگام جویدن)
• سندرم خستگی مزمن

تشخیص سندرم روده تحریک‌ پذیر (IBS)

هیچ آزمایش خاصی برای تشخیص قطعی IBS وجود ندارد. پزشک بر اساس علائم شما تصمیم می‌گیرد که آیا با تعریف سندرم روده تحریک‌پذیر همخوانی دارند یا خیر و ممکن است برای رد سایر بیماری‌ها برخی آزمایش‌ها را انجام دهد، از جمله:

• حساسیت یا عدم تحمل غذایی، مانند عدم تحمل لاکتوز یا عادات غذایی نامناسب
• داروها مانند داروهای فشار خون، مکمل آهن و برخی داروهای ضد اسید
• عفونت‌ها
• کمبود آنزیم‌ها که باعث می‌شود پانکراس نتواند غذا را به‌خوبی هضم کند
• بیماری‌های التهابی روده مانند کولیت زخمی یا بیماری کرون

آزمایش‌ها و روش‌های تشخیصی برای IBS

برای تعیین وجود IBS، پزشک ممکن است از برخی روش‌ها و آزمایش‌ها استفاده کند، از جمله:

• سیگموئیدوسکوپی یا کولونوسکوپی انعطاف‌پذیر: برای بررسی انسداد یا التهاب در روده‌ها
• اندوسکوپی فوقانی: در صورت وجود سوزش معده یا سوءهاضمه
• تصویربرداری با اشعه X
• آزمایش خون: بررسی کم‌خونی، مشکلات تیروئید و علائم عفونت
• آزمایش مدفوع: بررسی خون یا عفونت‌ها
• تست حساسیت به لاکتوز، گلوتن یا بیماری سلیاک
• آزمایش عملکرد عضلات روده

این مراحل کمک می‌کنند تا پزشک سایر مشکلات گوارشی را رد کرده و تشخیص دقیق IBS را تأیید کند.

درمان سندرم روده تحریک‌ پذیر (IBS)

اکثر افراد مبتلا به IBS می‌توانند با مدیریت مناسب علائم، بهبود پیدا کنند، اما هیچ درمان واحدی برای همه افراد مؤثر نیست. شما و پزشکتان باید برنامه درمانی شخصی را طراحی کنید تا علائم شما کنترل شود.

علائم IBS می‌توانند توسط غذاهای خاص، داروها، گاز یا مدفوع و استرس تحریک شوند. شناسایی عوامل محرک و تغییر سبک زندگی و دارودرمانی می‌تواند به کاهش علائم کمک کند.

تغییرات سبک زندگی

با چند تغییر ساده در زندگی روزمره، علائم IBS معمولاً بهبود می‌یابند. توصیه‌ها شامل:

• کاهش مصرف کافئین (قهوه، چای و نوشابه)
• افزودن فیبر به رژیم غذایی با میوه، سبزیجات، غلات کامل و مغزها؛ اضافه کردن فیبر باید تدریجی باشد تا از ایجاد نفخ جلوگیری شود. مکمل‌های فیبر گاهی راحت‌تر هضم می‌شوند.
• مصرف حداقل 8 لیوان آب در روز
• ترک سیگار

کاهش استرس و افزایش آرامش از طریق ورزش یا تکنیک‌های آرام‌سازی، مانند:

• تنفس دیافراگمی
• آرام‌سازی عضلات به صورت تدریجی
• تصویرسازی مثبت
• مدیتیشن
• جویدن آرام و کامل غذا
• عدم حذف وعده‌های غذایی و داشتن برنامه منظم برای وعده‌ها
• مصرف وعده‌های کوچک و متعدد به جای وعده‌های بزرگ
• ثبت غذاهای مصرفی برای شناسایی محرک‌های IBS
• خواب 7 تا 9 ساعت شبانه
• ورزش منظم مانند پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری یا شنا حداقل 30 دقیقه، 5 روز در هفته
• پرهیز از نوشیدنی‌های گازدار

درمان‌های روانی

اضطراب و افسردگی معمولاً همراه با IBS هستند. درمان این مشکلات می‌تواند به کاهش علائم کمک کند. گزینه‌ها شامل:

• رفتاردرمانی شناختی (CBT)
• بیوفیدبک
• هیپنوتراپی

داروها و مکمل‌ها

انواع داروها و مکمل‌ها برای مدیریت IBS شامل موارد زیر هستند:

کمک‌کننده به حرکات روده

فیبرهای حجیم‌کننده مانند پسلیوم، سبوس گندم و فیبر ذرت که حرکت غذا در روده را کند می‌کنند و علائم را کاهش می‌دهند.

آنتی‌بیوتیک‌ها

ریفاکسیمین (Xifaxan) می‌تواند با تغییر باکتری‌های روده، علائم را تا 6 ماه کنترل کند. در صورت بازگشت علائم، دوره درمان دوباره ممکن است.

درمان‌های خاص علائم

درد و نفخ شکم:

• داروهای ضد اسپاسم برای کنترل اسپاسم عضلات روده؛ البته ممکن است خواب‌آلودگی یا یبوست ایجاد کنند.
• داروهای ضدافسردگی می‌توانند در کاهش علائم برخی افراد موثر باشند.
• پروبیوتیک‌ها باکتری‌ها و مخمرهای مفید برای سیستم گوارش هستند و در مکمل‌ها یا غذاهایی مانند ماست، کمبوچا و پنیر کاتیج یافت می‌شوند.

یبوست:

لینا‌کلوتاید (Linzess): یک کپسول روزانه روی معده خالی که حرکات روده را افزایش می‌دهد.

لوبیپروستون (Amitiza): برای IBS با یبوست در زنان، با عوارض جانبی ممکن مانند تهوع، اسهال و درد شکم.

پلکاناتید (Trulance): افزایش مایعات روده و تسهیل حرکات روده، بدون درد شکم یا کرامپ معمول.

پلی‌اتیلن گلیکول (PEG): مسهل اسموتیک برای نرم کردن مدفوع، مناسب افرادی که مکمل فیبر را تحمل نمی‌کنند.

تگاسرود: افزایش حرکات روده و کاهش درد شکم و یبوست در زنان.

تناپانور (IBSRELA): افزایش حرکات روده و کاهش درد شکم.

اسهال:

آلوسترون (Lotronex): کاهش درد شکم و کند کردن حرکات روده، برای زنان با IBS-D شدید که به درمان‌های دیگر پاسخ نداده‌اند.

جذب‌کننده‌های اسید صفراوی: کاهش تولید مدفوع با اتصال به اسیدهای صفراوی.

الوکسادولین (Viberzi): کاهش انقباضات روده، کرامپ و اسهال.

لوپرامید (Imodium): کند کردن حرکات روده، کاهش دفعات اجابت مزاج و کاهش آبکی بودن مدفوع.

حتماً دستورالعمل پزشک را در مصرف داروها، به‌خصوص ملین‌ها، رعایت کنید تا از عوارض و وابستگی احتمالی جلوگیری شود.

عوامل محرک سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)

با اینکه علت دقیق IBS هنوز مشخص نیست، واضح است که برخی عوامل می‌توانند علائم را تحریک کنند. شناسایی و اجتناب از این محرک‌ها می‌تواند به کاهش ناراحتی کمک کند. توجه داشته باشید که محرک‌ها از فردی به فرد دیگر متفاوت هستند:

استرس: می‌تواند باعث اسپاسم روده شود و علائم را تشدید کند.

قاعدگی: زنان ممکن است در دوران قاعدگی علائم بیشتری تجربه کنند.

کم‌خوابی: با علائم IBS مرتبط است و ممکن است ناشی از افزایش استرس باشد.

کافئین: موجود در قهوه، چای، نوشابه، شکلات و برخی داروهای بدون نسخه.

لبنیات: مانند شیر، پنیر و بستنی که حاوی لاکتوز هستند. ماست استثناء است زیرا باکتری‌های زنده موجود در آن لاکتوز را تجزیه می‌کنند.

نوشیدنی‌های گازدار: حباب‌های آن‌ها ممکن است برای معده مشکل‌ساز باشند.

مواد غذایی غنی از فروکتوز: میوه‌ها (مانند سیب، گلابی، میوه‌های خشک) و غذاهای فرآوری شده.

گندم: ممکن است بیشتر به دلیل کربوهیدرات‌ها باشد تا گلوتن.

شیرین‌کننده‌های مصنوعی: مانند سوربیتول، مانیتول، ایزومالت، مالتیتول و زایلیتول که می‌توانند باعث اسهال شوند.

الکل: مصرف آن می‌تواند علائم را بدتر کند.

سبزیجات خانواده کلم‌ها: بروکلی، گل‌کلم، کلم بروکسل و سبزیجات برگ‌دار مانند کلم کیل و شلغم.

پیاز، تره و شالوت: باعث نفخ و ناراحتی شکمی می‌شوند.

حبوبات: شامل لوبیا، نخود، عدس و سویا که حاوی ساکاریدهای غیرقابل هضم هستند و نفخ ایجاد می‌کنند.

برای شناسایی محرک‌ها، نگه‌داشتن دفترچه غذایی یا یادداشت روزانه می‌تواند مفید باشد. این دفترچه را با متخصص تغذیه یا پزشک خود به اشتراک بگذارید تا برنامه درمانی شما بهینه شود.

رژیم غذایی برای IBS

افراد مبتلا ممکن است نیاز به تغییر رژیم غذایی داشته باشند تا علائم را کنترل کنند. پزشک ممکن است رژیم کم FODMAP را پیشنهاد دهد که کربوهیدرات‌های سخت هضم موجود در گندم، حبوبات و برخی میوه‌ها و سبزیجات را محدود می‌کند.

FODMAP به معنی الیگوساکاریدها، دی‌ساکاریدها، مونوساکاریدها و پلیول‌های قابل تخمیر است.

پزشک ممکن است ابتدا دستور حذف غذاهای پر FODMAP را بدهد و سپس آن‌ها را به تدریج بازگرداند تا غذاهای محرک شناسایی شوند.

غذاهای پر FODMAP رایج: حبوبات، محصولات لبنی، میوه‌هایی مانند سیب، گیلاس، گلابی و هلو و محصولات گندم.

برای تامین کلسیم کافی، می‌توانید از سبزیجات برگ‌دار، توفو، ماست، ماهی‌های کنسرو شده با استخوان، آب پرتقال غنی‌شده با کلسیم و نان‌ها یا مکمل‌ها استفاده کنید.

عوارض سندرم روده تحریک‌پذیر

اگرچه پیدا کردن درمان مناسب زمان‌بر است، ممکن است برخی مشکلات سلامتی ایجاد شوند، اما هیچ‌کدام تهدیدکننده زندگی نیستند و IBS باعث سرطان یا بیماری‌های جدی روده نمی‌شود:

انسداد روده: یبوست طولانی می‌تواند باعث انسداد مدفوع شود و علائمی مانند سردرد، تهوع و استفراغ ایجاد کند.

عدم تحمل غذا: برخی غذاها علائم IBS را تشدید می‌کنند، مانند گندم، لبنیات، قهوه، تخم‌مرغ، خمیر مایه، سیب‌زمینی و مرکبات.

سوءتغذیه: حذف برخی غذاها ممکن است به کاهش علائم کمک کند اما بدن تمام مواد مغذی مورد نیاز را دریافت نکند.

هموروئید: رگ‌های خونی متورم اطراف مقعد می‌توانند دردناک و خونریزی‌دهنده باشند.

مشکلات بارداری: تغییرات هورمونی و فشار ناشی از جنین می‌تواند مشکلات گوارشی ایجاد کند.

کیفیت زندگی: نوسانات غیرقابل پیش‌بینی علائم می‌تواند زندگی روزمره را دشوار کند. مدیریت استرس با ورزش یا مدیتیشن کمک‌کننده است.

افسردگی و اضطراب: علائم IBS می‌توانند باعث احساس عدم کنترل بر زندگی شوند. مشاوره و پشتیبانی روانی مفید است.

نتیجه گیری

علت دقیق IBS مشخص نیست، اما باعث افزایش ریسک بیماری‌های جدی مانند سرطان روده نمی‌شود.
علائم می‌توانند ناخوشایند و دردناک باشند، اما تغییر سبک زندگی، رژیم غذایی و درمان‌های دارویی می‌توانند کمک‌کننده باشند.

سوالات متداول سندرم روده تحریک ‌پذیر (IBS)

علت واقعی IBS چیست؟

علت دقیق مشخص نیست، اما ممکن است به دلیل مشکلات ارتباط بین مغز و دستگاه گوارش، عدم تعادل باکتری‌های روده، عفونت‌های شدید، حساسیت‌های غذایی و استرس دوران کودکی باشد.

چگونه حمله IBS را کنترل کنیم؟

از محرک‌های غذایی خود اجتناب کنید، آب کافی بنوشید، ورزش کنید و خواب مناسبی داشته باشید. داروها و مکمل‌های فیبر می‌توانند به کنترل اسهال و یبوست کمک کنند.

مدت زمان حملات IBS چقدر است؟

تجربه هر فرد متفاوت است. برخی روزانه علائم دارند و برخی ممکن است دوره‌های طولانی بدون علائم را تجربه کنند. در کل، حملات شایع، اما غیرقابل پیش‌بینی هستند.

چه غذاهایی در دوران حمله IBS بخوریم؟

غذاهای آسان هضم، مانند سبزیجات پخته، پروتئین‌های سبک مثل تخم‌مرغ، مرغ، بوقلمون، ماهی و توفو توصیه می‌شوند. از روغن کم استفاده کنید و غذاها را بخارپز، آب‌پز، کبابی یا پخته مصرف کنید. برای یبوست، غذاهایی مانند جو دوسر و دانه کتان مفید هستند.

حضوری: با مراجعه به آزمایشگاه پاتوبیولوژی اوستا از خدمات مشاوره ژنتیک بهره‌مند شوید.

مطالب مشابه:

آزمایش کالپروتکتین مدفوع (Calprotectin)

کولیت اولسراتیو (Ulcerative Colitis)

عدم تحمل لاکتوز

بیماری کرون

منبع: webmd