سندرم لی
سندرم لی
کودکان مبتلا به سندرم لی، یک ژن یا تغییر میتوکندریایی را به ارث می برند که باعث مرگ سلول های سیستم عصبی می شود. بیماری نادر میتوکندریایی باعث تشنج، تاخیر در رشد، مشکلات قلبی و مشکلات تنفسی می شود. این بیماری گاهی اوقات بزرگسالان را تحت تاثیر قرار می دهد. درمان ها می توانند علائم را کاهش دهند، اما درمان قطعی برای این بیماری کشنده، وجود ندارد.
بیماری لی چیست؟
سندرم لی یک بیماری ژنتیکی نادر است که سیستم عصبی مرکزی کودک را تحت تاثیر قرار می دهد. نوزاد مبتلا به بیماری لی در بدو تولد، سالم به نظر می رسد. با گذشت زمان، سلول های سیستم عصبی او تجزیه می شوند. سپس علائمی مانند اختلالات تغذیه، تشنج و گریه های مداوم معمولاً در بازه سنی 3 ماهگی تا 2 سالگی در کودک بروز پیدا میکنند.
یک جهش ژنی باعث ایجاد سندرم لی می شود. این نوعی بیماری میتوکندریایی است. متاسفانه، درمانی برای این بیماری وجود ندارد. این سندرم کشنده است و اکثر کودکان تا 3 سالگی از دنیا می روند. در موارد نادر، این بیماری در دوران نوجوانی یا بزگسالی ایجاد می شود.
بیماری های میتوکندریایی چیست؟
میتوکندری ها سازنده های انرژی بدن هستند. این ساختارهای سلول کوچک، انرژی موجود در اسیدهای چرب و گلوکز را به ماده ای به نام آدنوزین تری فسفات (ATP) تبدیل می کنند. این ماده به سلول ها انرژی می دهد.
همه سلول ها (به جز گلبول های قرمز خون) میتوکندری دارند. بیماری های میتوکندریایی زمانی رخ می دهند که میتوکندری ها آنطور که باید عمل نمی کنند. با کاهش تولید انرژی سلول ها، آسیب یا مرگ سلولی رخ می دهد. سیستم عصبی برای عملکرد، به انرژی زیادی نیاز دارد. بیماری لی به سلول هایی در سیستم عصبی کودک که انرژی مغز، اعصاب و نخاع را تامین می کنند، آسیب یا آنها را از بین می برند.
انواع سندرم لی چیست؟
شروع زودرس (نوزادی): شایع ترین نوع سندرم لی قبل از 2 سالگی رخ می دهد. پزشکان آن را بیماری لی اولیه یا انسفالوپاتی نکروزان نوزادی نیز می نامند. این بیماری پسران و دختران را به طور مساوی تحت تاثیر قرار می دهد.
شروع دیررس (بزرگسالی): علائم پس از 2 سالگی ظاهر می شوند و ممکن است تا نوجوانی یا اوایل بزرگسالی بروز نکنند. سندرم لی با شروع بزرگسالی نادر است. این بیماری بیشتر مردان را نسبت به زنان تحت تأثیر قرار میدهد. پیشرفت بیماری در این نوع، کندتر از نوع نوزادی است.
سندرم شبه لی: فرد برخی از علائم سندرم لی را دارد، اما اسکن های تصویربرداری، علائم بیماری را تشخیص نمی دهند.
علت سندرم لی
کارشناسان جهش هایی را در بیش از 75 ژن مختلف شناسایی کردند که می توانند باعث سندرم لی شوند. جهش های ژنی بر توانایی بدن در ساخت ATP تاثیر می گذارند.
بر همین اساس تخمین زدند که از هر 10 کودک مبتلا به سندرم لی، 8 کودک تغییر ژنی را که باعث این بیماری می شود، از طریق یکی از روش های زیر به ارث می برند:
اختلال اتوزومال مغلوب: کودک جهش ژنی یکسانی را از هر والدین به ارث می برد. والدین، ناقل ژن جهش یافته هستند، اما خود به این بیماری مبتلا نیستند.
اختلال ژنتیکی مغلوب وابسته به X: تغییر ژن در کروموزوم X باعث این بیماری می شود. این بیماری می تواند از مادر یا پدر بیولوژیکی به ارث برسد. اگر یکی از دو کروموزوم X مادر تغییر ژنی داشته باشد، احتمال 1 در 4 وجود دارد که پسر یا دختر او، ژن جهش یافته را به ارث ببرند.
اگر پسر تغییر ژن را به ارث ببرد، به سندرم لی مبتلا می شود؛ اما دختر مبتلا نمی شود. با این حال، دختر می تواند ژن معیوب را به فرزندان آینده خود منتقل کند. یک پدر می تواند یک کروموزوم X تغییر یافته را به دخترش منتقل کند، اما به پسرش منتقل نمی کند.
چه تغییرات DNA میتوکندری باعث سندرم لی (بیماری لی) می شود؟
حدود ۲ نفر از هر ۱۰ کودک، تغییر در DNA میتوکندری (mtDNA) را از مادران خود به ارث می برند. هم پسران و هم دختران می توانند این تغییر ژن را به ارث ببرند، که می تواند بر هر نسلی از یک خانواده تأثیر بگذارد. به ندرت، یک جهش خود به خودی mtDNA رخ می دهد. شایعترین تغییر mtDNA در سندرم لی، مانع از ساخت ATP توسط ژن MT-ATP6 می شود.
علائم سندرم لی چیست؟
علائم بیماری لی معمولاً در دو سال اول زندگی نوزاد ظاهر می شود. در ابتدا، کودک ممکن است به نقاط عطف رشد مورد انتظار خود مانند بالا نگه داشتن سر برسد. سپس، آنها شروع به پسرفت می کنند، این توانایی ها را از دست می دهند یا علائمی از تأخیرهای جسمی یا رشدی نشان می دهند.
علائم سندرم لی با شروع زودرس عبارتند از:
- مشکل در بلع (دیسفاژی)، مکیدن ضعیف یا مشکلات تغذیهای
- اسهال و استفراغ
- هیپوتونی (کاهش تون عضلانی)
- تحریکپذیری و گریه مداوم
- کنترل ضعیف سر و رفلکس ها
با پیشرفت بیماری، علائم دیگری نیز ممکن است رخ دهند. این علائم همچنین می توانند در بیماری لی با شروع دیررس ظاهر شوند، از جمله:
- زوال عقل
- مشکلات حرکتی و تعادلی مانند آتاکسی
- دیسآرتریا (مشکل در بیان کلمات)
- دیستونی (انقباضات غیرارادی عضلات)
- اسپاسم عضلانی
- فلج جزئی
- نوروپاتی محیطی
- تشنج
- کندی رشد فیزیکی
سندرم لی چگونه بر بینایی تأثیر میگذارد؟
سندرم لی همچنین می تواند بر اعصاب چشم تأثیر بگذارد و منجر به مشکلاتی مانند موارد زیر شود:
- چشمهای چپ (استرابیسم)
- تخریب اعصاب بینایی (آتروفی بینایی)
- ضعف یا فلج چشم
- حرکات سریع و غیرارادی چشم (نیستاگموس)
- نابینایی
نوجوانان یا بزرگسالانی که سندرم لی در مراحل دیررس دارند، ممکن است کوررنگی و عدم دید مرکزی (کمبینایی) را تجربه کنند.
عوارض سندرم لی چیست؟
بیماری لی می تواند منجر به تجمع اسید لاکتیک در جریان خون کودک شود و باعث اسیدوز لاکتیک شود. بدن وقتی سطح اکسیژن در سلول ها برای کمک به متابولیسم (تجزیه کربوهیدراتها به انرژی) خیلی کم می شود، اسید لاکتیک تولید میکند. همچنین ممکن است دی اکسید کربن زیادی در خون آنها وجود داشته باشد.
اسیدوز لاکتیک و افزایش سطح دی اکسید کربن می تواند منجر به موارد زیر شود:
- مشکلات تنفسی مانند تنگی نفس، آپنه (مکث در تنفس) و تنفس غیرطبیعی یا سریع (هیپرونتیلاسیون)
- مشکلات قلبی مانند کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک (ضخیم شدن عضله قلب)
- اختلالات کلیوی
تشخیص و آزمایش ها
پزشک جهت تشخیص بیماری لی ممکن است موارد زیر را تجویز کند:
1. آزمایشات ژنتیکی
تست DNA میتوکندری (mtDNA): بررسی جهشهای شایع در ژنهای میتوکندری.
توالییابی کل اگزوم یا پنل ژنهای میتوکندری (WES, NGS panels): برای شناسایی جهشهای ژنهای هستهای دخیل در عملکرد میتوکندری.
تشخیص پیش از تولد: در خانوادههای پرخطر از طریق آمنیوسنتز یا CVS.
2. آزمایشات بیوشیمیایی
لاکتات و پیرووات در خون و مایع مغزی–نخاعی (CSF): معمولاً افزایش یافته.
نسبت لاکتات/پیرووات: برای تشخیص نوع اختلال میتوکندری.
گاز خون شریانی: بررسی اسیدوز متابولیک.
آمینو اسیدهای پلاسما و اسیدهای آلی ادرار: برای افتراق سایر بیماریهای متابولیک.
3. تصویربرداری مغزی
MRI مغز:
ضایعات دوطرفه و متقارن در عقدههای قاعدهای، ساقه مغز، تالاموس و مخچه.
MRS (Magnetic Resonance Spectroscopy):
نشاندهنده پیک لاکتات در مغز.
4. بررسیهای تخصصی میتوکندری
بیوپسی عضله:
بررسی آنزیمهای زنجیره تنفسی میتوکندری.
مشاهده تغییرات پاتولوژیک (مانند فیبرهای قرمز دندانهدار).
بررسی فعالیت کمپلکسهای میتوکندری (I–V): با روش اسپکتروفتومتری یا آنزیماتیک.
5. سایر تستها
الکتروکاردیوگرافی و اکوکاردیوگرافی: بررسی کاردیومیوپاتی احتمالی.
تستهای عملکرد کبد و کلیه: جهت عوارض سیستمیک.
EEG: در صورت بروز تشنج.
کنترل و درمان بیماری لی
درمان قطعی برای سندرم لی وجود ندارد. درمان ها بر کاهش علائم برای راحتی کودک تمرکز دارند. متأسفانه، این بیماری کشنده است.
کودک ممکن است از موارد زیر بهرهمند شود:
- اسید سیتریک (سیترات سدیم) یا بیکربنات سدیم برای درمان اسیدوز لاکتیک.
- تزریق تیامین (ویتامین B1) برای کاهش سرعت پیشرفت بیماری.
- کودکانی که کمبود آنزیم خاصی دارند ممکن است از رژیم غذایی پرچرب و کم کربوهیدرات بهرهمند شوند. برخی از کودکانی که در بلع غذا مشکل دارند، ممکن است به تغذیه از طریق لوله (تغذیه رودهای) نیاز داشته باشند.
پیشگیری
در صورت داشتن کودکی مبتلا به سندرم لی، والدین باید یک آزمایش ژنتیکی انجام دهند تا جهش ژنی در آنها مشخص گردد. سپس می توان با یک مشاوره ژنتیک در خصوص خطرات انتقال ژن جهش یافته به کودک مشورت نمود.
نتیجه گیری
سندرم لی میتواند بخش های مختلف بدن کودک، مانند مغز، چشمها و اندامهایی مانند قلب و کلیهها را تحت تأثیر قرار دهد. ممکن است لازم باشد به چندین متخصص مراجعه گردد تا بهترین تصمیم را در کنترل علائم بگیرند.
مطالب مشابه:
