هموسیستینوری (HCU)

هموسیستینوری (HCU) یک اختلال ژنتیکی است که باعث تجمع هموسیستئین در خون و ادرار می‌ شود. هموسیستئین یک اسید آمینه است. در این اختلال، بدن فاقد آنزیمی است که برای تجزیه صحیح هموسیستئین به آن نیاز دارد. این بیماری می‌تواند علائمی را در چشم‌ها، استخوان‌ها، مغز و قلب ایجاد کند. درمان این بیماری شامل مکمل ‌های ویتامین B6 است.

اسیدهای آمینه، بلوک‌ های سازنده پروتئین هستند. بدن مقداری هموسیستئین را از اسید آمینه دیگری به نام متیونین تولید می‌کند. بدن، متیونین بیشتری را از غذا، به ویژه غذاهای پرپروتئین، دریافت می‌کند.

همچنین، بدن به طور معمول متیونین را به هموسیستئین تجزیه (متابولیزه) می‌کند. در هموسیستینوری، بدن فاقد آنزیمی است که برای متابولیزه کردن صحیح هموسیستئین و حفظ آن در محدوده طبیعی به آن نیاز دارد. آنزیم‌ها پروتئین‌ هایی هستند که به سرعت بخشیدن به واکنش‌ های شیمیایی در بدن کمک می‌کنند.

انواع مختلف هموسیستینوری (HCU) چیست؟

محققان هموسیستینوری را بر اساس علل ژنتیکی زمینه‌ای آنها به انواع مختلفی طبقه‌بندی می‌کنند. دو نوع اصلی هموسیستینوری عبارتند از:

کمبود سیستاتیونین بتا-سنتاز (CBS) (هموسیستئینوری اولیه)

هموسیستئینوری اولیه شایع‌ترین نوع این اختلال است. سیستاتیونین بتا-سنتاز (CBS) آنزیمی است که به تبدیل هموسیستئین به سیستئین، اسید آمینه دیگری که بدن به آن نیاز دارد، کمک می‌کند. این نوع بیماری زمانی رخ می‌دهد که ژن CBS آنزیم CBS کمی تولید می‌کند یا اصلاً تولید نمی‌کند یا آنزیم CBS را تولید می‌کند که به درستی کار نمی‌کند. آنزیم CBS برای عملکرد صحیح به پیریدوکسین (ویتامین B6) نیاز دارد. این نوع هموسیستینوری بیشتر بر اساس میزان پاسخ بدن به مکمل ‌های ویتامین B6 طبقه‌بندی می‌شود.

نقص متابولیسم کوفاکتور کوبالامین (cbl)

بدن باید مقداری از هموسیستئین را به متیونین تبدیل کند. این فرآیند شامل کوبالامین (ویتامین B12) است. سپس بدن یک سری مراحل را طی می‌کند تا ویتامین B12 را به شکلی که برای تبدیل هموسیستئین به متیونین نیاز دارد، تغییر دهد. هموسیستینوری ناشی از نقص cbl زمانی رخ می‌دهد که بدن نمی‌تواند این مراحل را تکمیل کند، آنزیم‌ های صحیح را تولید نمی‌کند یا آنزیم ‌های معیوب تولید می‌کند.

تفاوت هموسیستینوری و سندرم مارفان چیست؟

سندرم مارفان یک اختلال ژنتیکی است که بر بافت همبند در سراسر بدن تأثیر می‌گذارد. این بیماری بسیاری از علائم هموسیستینوری، از جمله اندام‌های بلند، انگشتان بلند و باریک، دررفتگی عدسی و نزدیک‌بینی را شامل می شود. با این حال، جهش ژن فیبریلین-1 (FBN1) باعث سندرم مارفان می‌شود. افراد مبتلا به سندرم مارفان سطح طبیعی هموسیستئین و متیونین دارند.

هموسیستینوری چه کسی را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟ جهش‌ های ژنتیکی باعث هموسیستینوری می‌شوند. بنابراین، می‌تواند هر کسی را تحت تأثیر قرار دهد. اما برخی مطالعات نشان داده‌اند که این بیماری بیشتر در افراد برخی کشورها اعم از ایرلند، نروژ، آلمان و قطر مشاهده می‌شود.

علائم هموسیستینوری (HCU) چیست؟

علائم هموسیستینوری بسته به نوع بیماری متفاوت است. آنها معمولاً در چند سال اول زندگی بروز می‌کنند. اما برخی افراد تا بزرگسالی هیچ علامتی ندارند.

شایع‌ترین علائم هموسیستینوری معمولاً شامل موارد زیر است:

جابجایی عدسی چشم‌ها (اکتوپیا لنتیس)
نزدیک‌بینی شدید (میوپی)
رشد بیش از حد دست‌ها، پاها، انگشتان دست و پا بلند
زانوهای ضربدری
قفسه سینه فرورفته یا بیرون زده
انحنای ستون فقرات (اسکولیوز)
تاخیر در رشد
مشکلات یادگیری
اختلال در سیستم عروقی

علاوه بر این، افراد مبتلا به هموسیستینوری در معرض خطر ابتلا به پوکی استخوان زودرس هستند. همچنین افزایش خطر لخته شدن خون، که می‌تواند منجر به سکته مغزی یا آمبولی ریوی شود.

چه عواملی باعث هموسیستینوری می‌شود؟

تغییرات ژنتیکی در ژن ‌های مختلف باعث ایجاد اکثر انواع هموسیستینوری (HCU) می‌شوند. جهش در ژن CBS باعث شایع‌ترین نوع هموسیستینوری می‌شود. ژن CBS به بدن می‌گوید که چگونه آنزیمی به نام سیستاتیونین بتا-سنتاز تولید کند. این آنزیم مسئول ایجاد یک مسیر شیمیایی برای تبدیل هموسیستئین به متیونین است.

جهش در ژن ‌های MTHFR، MTR، MTRR و MMADHC نیز می‌تواند باعث هموسیستینوری شود. همه این ژن‌ ها مسئول تبدیل هموسیستئین به متیونین هستند.
جهش در هر یک از این ژن‌ها مانع از عملکرد صحیح آنزیم‌ های مربوطه می‌شود، که می‌تواند منجر به تجمع هموسیستئین شود. محققان نمی‌دانند که چرا هموسیستئین بیش از حد باعث علائم مرتبط با هموسیستینوری می‌شود.

افراد هموسیستینوری را با الگوی اتوزومال مغلوب به ارث می‌برند. این بدان معناست که هر دو والدین بیولوژیکی، که معمولاً هیچ علامتی ندارند، باید یک کپی از ژن آسیب‌دیده را به فرد منتقل کنند تا او آن را به ارث ببرد.

کمبود کدام ویتامین باعث هموسیستینوری (HCU) می شود؟

هموسیستینوری همچنین می‌تواند به دلایل غیر ژنتیکی رخ دهد. کمبود شدید ویتامین B6، ویتامین B9 (فولات) یا ویتامین B12 ممکن است باعث این بیماری شود.

تشخیص و آزمایش ‌ها

پزشکان با استفاده از آزمایش غربالگری نوزادان، شرایط متابولیک، از جمله هموسیستینوری را بررسی می‌کنند. آزمایش هموسیستین، سطح هموسیستین و متیونین را در خون نوزاد اندازه‌گیری می‌کند. اگر نتیجه آزمایش مثبت باشد، پزشک آزمایش ‌های بیشتری را برای تأیید نتیجه درخواست می‌کند.

آزمایش‌ های غربالگری نوزادان همیشه 100% دقیق نیستند. گاهی اوقات، آنها شرایط خاصی را تشخیص نمی‌دهند. بنابراین، برخی از افراد تا زمانی که علائم ظاهر نشوند، مبتلا به هموسیستینوری تشخیص داده نمی‌شوند. اکثر علائم در نوزادی یا نوپایی ایجاد می‌شوند، اما می‌توانند در بزرگسالی نیز ایجاد شوند.

اگر علائم هموسیستینوری مشاهده شود، پزشک آزمایش هموسیستین را برای تأیید این بیماری تجویز می‌کند. اگر نتایج نشان دهد که بیمار هموسیستینوری اولیه دارد، پزشک آزمایش دیگری را برای تعیین زیرگروه آن درخواست می‌کند. این آزمایش، ویتامین B6 نامیده می‌شود. این آزمایش نحوه پاسخ بدن به مکمل ویتامین B6 را تعیین می‌کند تا پزشک بتواند برنامه درمانی مناسبی را برای بیمار تدوین کند.

تشخیص هموسیستینوری اولیه می‌تواند موارد زیر باشد:

پاسخگویی به ویتامین B6: بدن به اندازه کافی آنزیم CBS تولید می‌کند، بنابراین ویتامین B6 ممکن است به آنزیم در انجام وظیفه‌اش کمک کند.

پاسخگویی به ویتامین B6 تا حدی: بدن مقداری آنزیم CBS تولید می‌کند، بنابراین ویتامین B6 ممکن است تا حدی به آنزیم در انجام وظیفه‌اش کمک کند.

عدم پاسخگویی به ویتامین B6: بدن به اندازه کافی آنزیم CBS تولید نمی‌کند، بنابراین ویتامین B6 احتمالاً به آنزیم در انجام وظیفه‌اش کمکی نخواهد کرد.

آزمایش ژنتیک می‌تواند جهش در ژن‌هایی را که باعث هموسیستینوری می‌شوند، بررسی کند.

آزمایشات تکمیلی هموسیستینوری:

1. آزمایش‌های بیوشیمیایی پایه

تست سطح پلاسما:

Homocysteine (Total plasma homocysteine): افزایش قابل توجه هموسیستئین خون، شاخص اصلی بیماری است.

Methionine: در نوع کلاسیک (CBS deficiency) معمولاً افزایش می‌یابد.

آزمایش ادرار:

Homocystine در ادرار: با کروماتوگرافی یا تست‌های تخصصی قابل شناسایی است.

2. تست‌های غربالگری نوزادان

Tandem Mass Spectrometry (MS/MS):
افزایش سطح متیونین یا هموسیستئین در خون خشک‌شده نوزاد (Dried Blood Spot) شناسایی می‌شود.

3. آزمایش‌های آنزیمی

فعالیت آنزیم CBS در فیبروبلاست‌ها یا کبد:
برای تأیید نقص آنزیمی و افتراق از سایر علل هایپرهموسیستئینمی.

4. آزمایش‌های ژنتیک و مولکولی

Genetic Testing (DNA analysis):
بررسی جهش در ژن CBS جهت تأیید تشخیص، تعیین نوع موتاسیون و مشاوره ژنتیک خانوادگی.

در برخی موارد بررسی ژن‌های دیگر مرتبط با متابولیسم هموسیستئین مانند MTHFR یا MTRR نیز انجام می‌شود.

5. آزمایش‌های تکمیلی برای ارزیابی عوارض

چشم‌پزشکی (Slit Lamp): برای تشخیص دررفتگی عدسی (ectopia lentis)

تست‌های انعقادی: بررسی خطر ترومبوز (D-dimer, PT, aPTT)

DEXA scan یا رادیولوژی: ارزیابی پوکی استخوان یا تغییرات اسکلتی

MRI یا CT مغز: بررسی آسیب‌های عصبی یا سکته مغزی

اکوکاردیوگرافی: جهت پایش بیماری قلبی–عروقی

6. تست‌های پیگیری درمان

اندازه‌گیری مداوم هموسیستئین و متیونین خون برای بررسی پاسخ به درمان (مانند ویتامین B6، بتائین، رژیم غذایی خاص).

کنترل و درمان

درمان هموسیستینوری شامل کنترل علائم بیمار با کنترل سطح هموسیستئین در خون است. درمان معمولاً شامل مصرف مکمل ویتامین B6 است. اگر هموسیستینوری اولیه پاسخگو به ویتامین B6 باشد، مکمل ویتامین B6 ممکن است برای کاهش و کنترل سطح هموسیستئین فرد کافی باشد.

اگر هموسیستینوری اولیه عدم پاسخگویی به ویتامین B6 یا تا حدی پاسخگو به ویتامین B6 باشد، مکمل‌ های ویتامین B6 کافی نخواهند بود. به گزینه‌ های درمانی بیشتر نیاز خواهد بود، از جمله:

دارویی به نام بتائین (سیستادان): بتائین می‌تواند به کاهش سطح هموسیستئین در خون کمک کند.

رژیم غذایی خاص برای هموسیستینوری: داشتن یک رژیم غذایی با محدودیت پروتئین و میتونین.

مصرف مکمل‌: اگر فرد نوع دیگری از هموسیستینوری را داشته باشد، ممکن است نیاز به مصرف مکمل ‌های فولات (ویتامین B9) یا کوبالامین (ویتامین B12) داشته باشد.

پیشگیری

شما نمی‌توانید از هموسیستینوری جلوگیری کنید، زیرا این یک بیماری ژنتیکی است. اگر باردار هستید یا قصد بارداری دارید، حتماً با یک مشاوره ژنتیک مشورت کنید. مشاوره ژنتیک می‌تواند به شما در درک خطر داشتن فرزندی مبتلا به هموسیستینوری کمک کند.

مطالب مشابه:

هموسیستینوری (HCU)