لوسمی میلوئیدی مزمن (CML)
لوسمی میلوئیدی مزمن (CML)
لوسمی میلوئیدی مزمن (CML) نوعی سرطان خون است که خون و مغز استخوان را تحت تأثیر قرار میدهد. این لوسمی از سلول های خونی اولیه به نام سلول های بنیادی خون میلوئیدی ایجاد می شود. این بیماری معمولاً با درمان های پیشرفته امروزی بسیار آهسته رشد می کند، به همین دلیل افراد مبتلا به این بیماری، طول عمر طبیعی خواهند داشت.
این بیماری به نام های دیگر از جمله: لوسمی میلوئیدی مزمن یا لوسمی گرانولوسیتی مزمن نیز عنوان می شود.
CML با چه سرعتی پیشرفت می کند؟
این بیماری مدت زیادی طول می کشد تا پیشرفت کند، بنابراین؛ اغلب افراد متوجه علائم آن نمی شوند. بسیاری از افراد پس از یک آزمایش خون معمول، متوجه می شوند که سلول های خونی غیرطبیعی دارند و به بیماری CML مبتلا هستند. در این زمان، درمان زودهنگام می تواند از بدتر شدن بیماری جلوگیری کند، زیرا عدم درمان لوسمی میلوئیدی مزمن، می تواند در عرض 3 تا 4 سال به یک بیماری تهدیدکننده تبدیل شود.
علائم لوسمی میلوئیدی مزمن (CML) چیست؟
علائم لوسمی میلوئیدی مزمن خفیف هستند و با گذشت زمان بدتر میشوند. رایج ترین علائم CML ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- خستگی یا ضعف
- تنگی نفس
- تب
- تعریق شبانه
- کاهش وزن بیدلیل
- تورم یا ناراحتی شکم در قسمت بالای سمت چپ شکم
- احساس سیری
چه عواملی باعث لوسمی میلوئیدی مزمن می شود؟
افراد مبتلا به CML دارای جهش ژنتیکی اکتسابی یا تغییر در سلول های بنیادی میلوئیدی در حال رشد در مغز استخوان خود هستند.
در این نوع جهش، ژن های تغییر یافته دستورالعملهای جدیدی به سلولها میدهند. در مورد CML، یک ژن ترکیبی جدید به نام BCR-ABL ایجاد می شود که فرآیند زیر را آغاز میکند:
1. ژن BCR-ABL دستورالعمل های جدید به سلول های بنیادی میلوئیدی میدهد.
2. سلول های بنیادی، نوع غیرطبیعی از آنزیم های تیروزین کیناز تولید میکنند.
3. این آنزیمها به کنترل رشد سلول کمک میکنند و می توانند فعال و غیر فعال شوند.
آنزیم های تیروزین کیناز غیرطبیعی، غیر فعال نمی شوند. بنابراین، سلول های بنیادی میلوئیدی در مغز استخوان، به طور غیرقابل کنترلی، تقسیم و تکثیر میشوند و مقادیر غیرمعمول زیادی گلبول سفید نابالغ (بلاست) ایجاد میکنند.
در نهایت، بلاست ها در مغز استخوان، تجمع می کنند و ساخت گلبول های قرمز طبیعی، گلبول های سفید و پلاکتها را برای مغز استخوان دشوار می کنند.
عوامل خطر این بیماری چیست؟ تنها عامل خطر برای ابتلا به سرطان خون CML، قرار گرفتن در معرض سطوح بالای تشعشع است – و این موضوع در مورد افراد بسیار کمی صدق میکند.
عوارض بیماری CML چیست؟
افراد مبتلا به لوسمی میلوئیدی مزمن ممکن است دچار موارد زیر شوند:
- کمخونی
- بزرگ شدن طحال (اسپلنومگالی)
آیا CML میتواند منجر به انواع دیگر سرطان شود؟
بله، افراد مبتلا به CML ممکن است خطر ابتلا به انواع دیگر سرطان را افزایش دهند. یک مطالعه اخیر نشان داده است که حدود 30٪ از افراد مبتلا به لوسمی میلوئیدی مزمن به سرطان های ثانویه مبتلا شدهاند، از جمله: سرطان روده کوچک، سرطان تیروئید، سرطان معده، سرطان ریه و سرطان پروستات.
تشخیص و آزمایش ها
پزشکان ممکن است در صورت مشاهده نتایج غیرمعمول آزمایش خون، به CML مشکوک شوند. اما در واقع آنها CML را با آزمایش های کروموزومی یا ژنتیکی که تغییرات یا جهش های ژنتیکی را شناسایی میکنند، تشخیص میدهند. آزمایش های رایج برای CML عبارتند از:
شمارش کامل خون (CBC): پزشکان ممکن است سطح بالای گلبول های سفید خون یا سطح پایین گلبول های قرمز خون را بررسی کنند.
آسپیراسیون یا بیوپسی مغز استخوان: پزشکان نمونه های کوچکی از مایع یا بافت را برای آزمایش های ژنتیکی میگیرند. یک آسیبشناس پزشکی آزمایشهایی را برای تجزیه و تحلیل ساختار ژنتیکی سلولهای غیرطبیعی انجام میدهد.
اسکن توموگرافی کامپیوتری (CT): پزشکان از این آزمایش برای تعیین اینکه آیا CML بر سایر قسمتهای بدن تأثیر میگذارد یا خیر، استفاده میکنند.
سونوگرافی: پزشکان ممکن است این آزمایش را برای تعیین اینکه آیا طحال بزرگتر از حد طبیعی است یا خیر، انجام دهند. بزرگ شدن طحال از علائم CML است.
آزمایشات تکمیلی در لوسمی میلوئیدی مزمن (CML)
1. آزمایش شمارش کامل سلول های خونی (CBC)
هدف: بررسی تعداد گلبول های قرمز، سفید و پلاکتها
در بیماران مبتلا به CML معمولاً تعداد گلبولهای سفید بسیار بالا و تعداد گلبولهای قرمز و پلاکتها ممکن است کاهش یا افزایش یابد.
2. اسمیر خون محیطی (Peripheral Blood Smear)
هدف: مشاهده شکل و نوع سلولهای خونی زیر میکروسکوپ
در CML، معمولاً گلبولهای سفید نابالغ (بلاستها) در خون محیطی مشاهده میشوند.
3. آزمایش ژنتیکی: تجزیه و تحلیل کروموزومی (Cytogenetics)
هدف: بررسی وجود تغییرات ژنتیکی مانند کروموزوم فیلادلفیا (Philadelphia chromosome)
در بیش از ۹۰ درصد موارد CML، انتقال ژنتیکی بین کروموزوم های ۹ و ۲۲ مشاهده میشود که به تشکیل ژن BCR-ABL منجر می شود.
5. FISH (Fluorescence In Situ Hybridization)
هدف: شناسایی ژن ترکیبی BCR-ABL با استفاده از رنگهای فلورسنت
این روش سریعتر از تجزیه و تحلیل کروموزومی است و حساسیت بالایی دارد.
6. آزمایش PCR برای BCR-ABL
هدف: تشخیص دقیق و کمی ژن BCR-ABL در سطح مولکولی
این روش حساسترین آزمایش برای پیگیری درمان و بررسی باقیمانده بیماری (MRD) است.
7. تعیین فاز بیماری (Chronic, Accelerated, Blast Phase)
بر اساس نتایج آزمایش های بالا، پزشک مشخص میکند که CML در کدام مرحله قرار دارد:
1- فاز مزمن (Chronic phase)
2- فاز تسریع یافته (Accelerated phase)
3- فاز بلاست (Blast phase)
مراحل CML چیست؟
برخلاف بسیاری از انواع سرطان، پزشکان، لوسمی میلوئیدی مزمن را با مراحل سرطان مشخص نمیکنند. آنها CML را در یکی از چهار مرحله زیر توصیف میکنند:
1) CML مزمن: اصطلاح “مزمن” اغلب به این معنی است که فرد یک بیماری طولانی مدت دارد. در CML، این اصطلاح به درصد بلاستها (گلبول های سفید خون نابالغ) در مغز استخوان و خون اشاره دارد. در CML مزمن، بلاستها حدود 10٪ از سلول های خون و مغز استخوان را تشکیل می دهند. بین 80 تا 90 درصد از افراد مبتلا به این بیماری، CML مزمن دارند.
2) CML تسریع شده: در این مرحله، بلاستها 10 تا 19 درصد از سلول های خون یا مغز استخوان را تشکیل میدهند. پزشکان همچنین ممکن است به دنبال بازوفیلها باشند. بازوفیلها گلبولهای سفید خون هستند که آنزیمهایی را برای بهبود جریان خون و جلوگیری از لخته شدن خون آزاد میکنند. در صورت داشتن CML، ممکن است سطح بازوفیل افزایش یافته باشد.
3) CML بلاست (بحران بلاست): CML بلاست میتواند تهدید کننده حیات باشد. در سرطان خون CML نوع بلاست، آزمایش ها نشان میدهند که بلاستها 20 درصد یا بیشتر از سلول های مغز استخوان یا خون را تشکیل میدهند. اکثر افراد مبتلا به CML در مرحله بلاست، علائم بسیار قابل توجهی مانند خستگی شدید، تب، کاهش وزن و تنگی نفس دارند.
4) CML مقاوم: CML که پس از درمان عود میکند یا به درمان پاسخ نمیدهد، CML مقاوم نامیده میشود.
کنترل و درمان لوسمی میلوئیدی مزمن CML
پزشکان معمولاً CML فاز مزمن را با مهارکنندههای تیروزین کیناز (TKI) درمان میکنند. TKIها نوعی درمان هدفمند هستند. در CML، اهداف، آنزیم های غیرطبیعی BCR-ABL هستند که به گلبول های سفید غیرطبیعی اجازه تقسیم و تکثیر غیرقابل کنترل میدهند. TKIها آنزیمها را مسدود میکنند تا سلول های CML از بین بروند.
TKIها تفاوت زیادی برای افراد مبتلا به لوسمی میلوئیدی مزمن ایجاد کردهاند. قبل از TKIها، تنها حدود 20 درصد از افراد مبتلا به این بیماری پنج سال پس از تشخیص زنده بودند. TKIها این نتیجه را برای افراد مبتلا به CML اولیه (مزمن) تغییر دادند.
TKIها لوسمی میلوئیدی مزمن را به بهبود میبخشند. اکثر افراد TKIها را تا آخر عمر مصرف میکنند. با این حال، مطالعات اخیر نشان میدهد که CML حتی پس از قطع مصرف TKIها، در مرحله بهبودی باقی میماند. مهارکنندههای تیروزین کیناز (TKI) رایج برای درمان CML فاز مزمن عبارتند از:
- ایماتینیب (Gleevec®).
- داساتینیب (Sprycel®).
- نیلوتینیب (Tasigna®).
- بوسوتینیب (Bosulif®).
- پوناتینیب (Iclusig®).
- آسکیمینیب (Scemblix®).
آیا CML قابل درمان است؟
در حال حاضر، پیوند سلول های بنیادی آلوژنیک تنها راه برای «درمان» لوسمی میلوئیدی مزمن است. پیوند سلول های بنیادی آلوژنیک از سلول های بنیادی اهدایی استفاده میکند. عوارض جانبی آن جدیتر از عوارض جانبی درمان هدفمند است. به همین دلیل، پزشکان معمولاً از پیوند سلول های بنیادی فقط برای درمان CML مقاوم استفاده میکنند.
عوارض جانبی TKI چیست؟
عوارض جانبی بسته به TKI خاص متفاوت است، اما ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- درد معده
- خستگی
- اسهال
- گرفتگی عضلات
- ادم
- افیوژن پلور (تجمع مایع در اطراف ریهها)
- پانکراتیت
- آسیب به کبد
- تعداد گلبول های سفید و پلاکتهای خون کمتر از حد معمول
سایر درمانهای CML چیست؟
اگر TKIها مؤثر نباشند، پزشکان ممکن است از شیمی درمانی همراه با یا به جای TKI استفاده کنند.
تفاوت بین CML و CLL چیست؟
CML (لوسمی میلوئیدی مزمن) و CLL (لوسمی لنفوسیتی مزمن) هر دو نوع لوسمی هستند که در خون یا مغز استخوان ایجاد میشوند. تفاوت آنها این است که CML در سلول های بنیادی میلوئیدی ایجاد می شود. CLL در سلول های بنیادی لنفوئیدی ایجاد میشود. (در مورد لوسمی لنفوسیتی مزمن CLL بیشتر بدانید.)
پیشگیری
آیا میتوان از CML پیشگیری کرد؟ خیر، محققان پزشکی میدانند که CML زمانی اتفاق میافتد که یک ژن خاص جهش مییابد، اما آنها کشف نکردهاند که چرا این جهش اتفاق میافتد.
مطالب مشابه:
